Reportage

Een klein stukje Chinese zijderoute in Servië

Spoorlijn Met Chinees geld wordt tussen Boedapest en Belgrado een spoorlijn aangelegd. Of het traject ooit rendabel wordt, lijkt niemand zich af te vragen.

Een billboard in de Servische hoofdstad Belgrado met de tekst ‘Dank, broeder Xi’
Een billboard in de Servische hoofdstad Belgrado met de tekst ‘Dank, broeder Xi’ Foto Djordje Kojadinovic/Reuters

Tussen de pruimenbomen en de zonnebloemvelden in de Servische provincie Vojvodina ligt een heel tastbaar stukje van het Belt and Road Initiative, de hedendaagse Chinese zijderoute. Bielzen, rails, een tunnel en een indrukwekkend viaduct aan de Donau vormen het eerste deel van de gloednieuwe spoorlijn tussen Boedapest en Belgrado. Vanaf maart volgend jaar moeten hier, langs het dorp Cortanovci, de eerste treinen razen.

Nog niet op hun volle snelheid – daarvoor is het traject van 40 kilometer tussen Stara Pazova en Novi Sad dat aanvankelijk in gebruik wordt genomen veel te kort. Maar het is een begin van wat uiteindelijk de Hongaarse hoofdstad met de Griekse haven Piraeus moet verbinden. Een Chinees ‘Belt and Road’ spoor over de Balkan.

Ter plekke krijgt het project wisselende recensies. Mirko Mijatovic (35), slager en gemeenteraadslid in Cortanovci, is laaiend enthousiast. „Toen we over de plannen geïnformeerd werden – inspraak was er niet – overheerste scepsis. In Servië zijn heel veel investeringen in infrastructuur aangekondigd, maar zelden worden ze ook uitgevoerd”, zegt hij op het terras van de voetbalkantine annex buurtcentrum.


„Nu liggen wij aan een supersnelle treinverbinding en ons is toegezegd dat ook alle wegen die door het gesleep met zwaar materiaal kapot zijn gereden opnieuw geasfalteerd worden. Eindelijk een economische impuls na jaren van oorlog, instabiliteit en verwaarlozing.” Dat laatste is nauwelijks verstaanbaar door het zware verkeer dat langs rijdt.

Marija Dimic (50) is minder opgetogen. „Voorheen hadden wij hier midden in het dorp een station, waardoor we snel in stadjes in de buurt konden zijn. Ons perron is afgebroken en we moeten nu kilometers rijden om een trein te pakken naar plekken waar we niks te zoeken hebben.”

Haar leven wordt niet beter van een verbinding naar Hongarije of Griekenland. De economische activiteit die de aanleg ervan met zich meebrengt, valt haar bovendien tegen. Dimic en haar man hebben een kruidenierszaak in Cortanovci, maar de buitenlandse bouwvakkers doen er nauwelijks boodschappen. „Sigaretten, oploskoffie en water, dat komen ze ’s ochtends halen. Verder zien we ze niet.”

Internationale argwaan

Een bezoek aan bouwputten van de Boedapest-Belgradolijn ontkracht onmiddellijk twee mythes over de Chinese dadendrang in Midden- en Zuidoost-Europa. Deze spoorlijn is niet in een moordend tempo uit de grond gestampt: de plannen om deze met Chinees geld aan te leggen dateren uit 2013 en het duurt nog zeker tien jaar voor het spoor naar Piraeus wordt doorgetrokken.

Gemeenteraadslid Mirko Mijatović.
Foto Emilie van Outeren
De nieuwe spoortunnel bij Cortanovci.
Foto Emilie van Outeren
De nieuwe spoortunnel bij Cortanovci en gemeenteraadslid Mirko Mijatović
Foto’s Emilie van Outeren

De Chinese bedrijven die erbij betrokken zijn, vliegen ook niet massaal eigen mensen in om de infrastructuur aan te leggen. Sterker nog: de tientallen kilometers rond Cortanovci die het verst gevorderd zijn, worden gebouwd door het Russische staatsspoorbedrijf. Naast Russen zijn er Azerbeidzjanen, Tadzjieken, Turken, Tsjechen en Italianen in het dorp gesignaleerd.

„De enige Chinezen die we hebben gezien was een delegatie van de ambassade die met president Vucic op bezoek kwam om de voortgang te bewonderen”, zegt Mijatovic.

Bij de renovatie van het station in Stara Pazova, die wel direct onder Chinees management valt, zijn op een donderdag in juli alleen enkele Servische werklui bezig een nieuw dak aan te brengen op een vervallen gebouw. Twee weken eerder is de rest van het werk om onduidelijke reden stilgelegd en zijn alle Chinese arbeiders verdwenen. „Er wordt hier zonder enig plan gewerkt”, zegt een passagier die een biertje haalt bij de stationskiosk. „Niemand weet of en wanneer ze terugkomen.” Het Servische ministerie van Transport noch de Chinese ambassade in Belgrado wil vragen beantwoorden over de investeringen en de voortgang.

De enige Chinezen die we hebben gezien was een delegatie van de ambassade

Mirko Mijatovic gemeenteraadslid in Cortanovci

Geheimzinnigheid over de plannen en gebrek aan transparantie over de financiën hebben binnen en vooral buiten Servië en Hongarije twijfel en argwaan gezaaid. Is dit spoor wel rendabel te krijgen? Kunnen de landen hun Chinese leningen wel afbetalen? Worden alle aanbestedingsregels wel nageleefd? Werkt dit geen corruptie in de hand? En wat zijn de werkelijke intenties van de Chinese overheid en staatsbedrijven?

Europees onderzoek naar de aanbesteding van het Hongaarse traject zorgde daar voor vertraging, maar niet tot maatregelen of meer openheid. In april kondigde de regering van premier Viktor Orbán zelfs aan dat alle informatie over het project geheim blijft. De investering van 2,3 miljard euro, voor 85 procent geleend van de Chinese Eximbank, gaat voor de helft naar het bouwconsortium van Orbáns goede vriend Lorinc Mészáros. En hoewel er geen afspraken openbaar zijn over politieke randvoorwaarden aan zakendoen met China hebben zowel Hongarije als Griekenland recent kritische EU-verklaringen over Chinese mensenrechtenschendingen geblokkeerd.

Hongaarse reizigers lijken weinig aan het nieuwe spoor te zullen hebben. Het is vooral bedoeld voor goederenvervoer en doet bijvoorbeeld de belangrijke zuidelijke stad Szeged niet aan. Volgens een berekening zal het 2.500 jaar duren voor de aanleg zichzelf terugbetaalt.

Blijvende vooruitgang

Servië heeft niet te maken met Europese regels en toezicht. EU-lidmaatschap lijkt voor dit en andere Balkanlanden steeds verder weg. En China springt in het gat dat ‘Europa’ laat liggen, zegt Anastas Vangeli, een Macedonische Belt and Road-deskundige. „Na de financiële crisis werd er minder westers geld gespendeerd en zijn Balkanlanden gedesillusioneerd geraakt over hun toekomst in de EU: mogen we er wel bij? Is de EU wel zo geweldig? En toen kwam China met de belofte om specifiek in infrastructuur te investeren zonder lastige vragen over goed bestuur, rendement en duurzaamheid. Ze houden ook oude mijnen open die werkgelegenheid verschaffen.”

Wat wil Servië met zijn nieuwe Chinese camera’s?

Het kleinere en armere Servië zal nog meer moeite hebben dan Hongarije om de Chinese lening van bijna 2 miljard af te lossen. Critici vrezen dat de vele Chinese projecten in voormalig Joegoslavië een schuldenval creëren die China steeds machtiger maakt en de Balkanlanden steeds afhankelijker. Vooral de Servische president Alexander Vucic lijkt zich erg dociel naar China op te stellen. Zo kuste hij tijdens de coronapandemie de Chinese vlag uit dank voor hulp die niet veel voorstelde.


Volgens Vangeli worden de afhankelijkheid en de schuldenproblematiek overdreven. Vucic „is er een meester in” de EU, Rusland, China en de VS tegelijk te vriend te houden. In Hongarije verergert Chinees geld misschien de bestaande corruptie, maar het is er niet de oorzaak van. „Wat betreft schulden is er vooral ophef over de Chinese lening aan Montenegro voor de aanleg van een snelweg, maar dat land heeft veel grotere schulden aan het IMF.”

Amerikaanse houding

De reden dat Chinese investeringen zoals het spoor tussen Belgrado en Boedapest internationaal opnieuw in negatieve belangstelling staan, komt niet door de EU, maar door de veranderde Amerikaanse houding tegenover China, zegt Vangelis. NAVO-landen op de Balkan schatten hun relatie met de VS belangrijker in dan de – veelal niet uitgevoerde – investeringsbeloften van China.

Servië vormt daarop een uitzondering, maar begin september beloofde ook Vucic, op bezoek in het Witte Huis, geen 5G-netwerk te laten aanleggen met apparatuur van „onbetrouwbare leveranciers”. De Chinese telecomgigant Huawei is zeer actief in Servië.

Voor de bewoners van Cortanovci maken geopolitieke ontwikkelingen weinig uit. „Of het nou West-Europeanen, Russen of Chinezen zijn die ons spoor aanleggen: als het er ligt, hebben wij er profijt van”, zegt gemeenteraadslid Mirko Mijatovic. Op badslippers leidt hij zijn bezoek rond langs het nieuwe viaduct. „Ze kunnen dit niet oppakken en weer meenemen.”

De nieuwe spoorlijn Boedapest-Belgrado

Luister ook naar deze aflevering van onze podcastserie NRC Vandaag: Wat wil China met de wereld?