Dertig Chinezen die je echt wilt kennen

Gezichtsbepalend De meeste mensen zullen niet al te veel moeite hebben om dertig belangrijke of interessante Amerikanen op te noemen, maar lukt dat ook met dertig Chinezen?

Om China dichterbij te brengen stelde NRC een lijst samen van opvallende of invloedrijke Chinezen. Zo is er een seksuologe die ervoor pleit om sadomasochisme en het houden van orgies uit het wetboek van strafrecht te schrappen. Er is de wetenschapper die de eerste genetisch gemanipuleerde mensen ter wereld schiep. Er is een ex-spionne die in de gevangenis belandde vanwege haar rol bij de opstand op het Plein van de Hemelse Vrede in 1989. Op dat plein stond toen ook een man met een plastic tasje. Hij wilde niet wijken voor een tank van het leger. Wie was hij eigenlijk?

Het is geen representatieve selectie, daarvoor zijn er eenvoudigweg te veel Chinezen die je zou kunnen willen kennen.

Politici en bestuurders

1. 赵 立坚
Zhao Lijian (1972)
Diplomaat die het gevecht niet schuwt

Zhao Lijian

Woordvoerder van het ministerie van Buitenlandse Zaken en een van de bekendste Wolf Warriors: diplomaten die ongekend fel reageren als China internationaal kritiek krijgt. Ze pareren die kritiek vaak door te wijzen op wat er mis is in het land dat de kritiek levert. Twitter is hun favoriete medium, al is dat binnen China zelf niet toegankelijk. De term komt van de Chinese actiefilm Wolf Warrior. Daarin nemen elitetroepen van het Volksbevrijdingsleger het op tegen slechteriken, onder wie een Amerikaanse ex-Navy Seal.

Zhao verdedigde onder meer de opsluiting van naar schatting één miljoen Oeigoeren in kampen in het West-Chinese Xinjiang. Hij noemde kritische landen „schaamteloze hypocrieten”, omdat veel van die landen zelf hadden meegedaan aan de inval in Irak en bombardementen op Afghanistan. Ook hielp hij mee aan het verspreiden van het idee dat het coronavirus mogelijk niet uit Wuhan kwam, maar door Amerikaanse militairen naar Wuhan is gebracht.

Zhao’s agressieve houding heeft zijn carrière tot nu toe vooral goed gedaan: hij klom snel op binnen het ministerie. Zijn retoriek past bij een China dat internationaal steeds vaker voor de aanval als verdediging kiest.

2. 刘 鹤
Liu He (1952)
Spreekt met VS over handel


Vicepremier Liu He is een vertrouweling van China’s president Xi Jinping. Hij heeft waarschijnlijk meer invloed op het economische beleid van China dan premier Li Keqiang, die er officieel voor verantwoordelijk is. Liu voert namens China de onderhandelingen met de Verenigde Staten over hun handelsoorlog. Hij gelooft niet in de ‘ontkoppeling’ van beide economieën. „Ik vind dat heel onrealistisch”, zei hij daarover. De afgelopen decennia is een „internationale waardeketen gecreëerd, met daarin stukjes van ons in jullie en stukjes van jullie in ons”, aldus Liu. Die breek je niet zomaar weer af.

Liu is een jaar ouder dan Xi, de twee kennen elkaar waarschijnlijk uit de tijd dat ze als kinderen van hoge partijleden – zogeheten rode prinsen – opgroeiden in Beijing. Net als Xi werd ook Liu tijdens de Culturele Revolutie (1966-1976) naar het platteland gestuurd. Liu is in China opgeleid als econoom en deed daarna een masteropleiding bestuurskunde aan Harvard. Hij spreekt vloeiend Engels en staat aan het hoofd van de Centrale Commissie voor Financiën en Economische Zaken van de Communistische Partij van China.

Liu is meer een intellectueel dan een bestuurder. Sinds 2013 adviseert hij Xi over economische vraagstukken. Hij geldt als een voorstander van economische en financiële hervormingen en van een meer marktgeleide economie. Tot nu toe komen die hervormingen slechts mondjesmaat tot stand.

3. 王 毅
Wang Yi (1953)
Als minister streng over China’s kernbelangen


Wang Yi is aangetrouwde ‘rode adel’. Zijn vrouw is de dochter van Qian Jiadong, diplomaat en persoonlijk secretaris van de voormalige premier Zhou Enlai. Na zijn studie Japans bezorgde zijn schoonvader hem een baan bij de Azië-afdeling van het ministerie van Buitenlandse Zaken. Hij was onder meer ambassadeur in Tokio. In 2013 werd hij minister van Buitenlandse Zaken.

Wang bracht bijna een jaar in de VS door als visiting scholar aan het Instituut voor Buitenlandse Betrekkingen van de Georgetown University. Hij spreekt vloeiend Engels.

Wang ziet er enigszins vervaarlijk uit, maar hij staat bekend als een rasdiplomaat die goed weet om te gaan met gevoelige situaties. Jia Qingguo, hoogleraar internationale betrekkingen aan de Universiteit van Beijing, zei bij zijn aantreden als minister over hem: „Wang is heel streng als hij het heeft over China’s kernbelangen, maar hij is heel pragmatisch en zal verschillende strategieën uitproberen[...]. Wang neemt de tijd om de situatie te bestuderen en doet altijd het juiste op het juiste moment.”

4. 陈 敏尔
Chen Min’er (1960)
Nieuwe tweede man van China?


Chen Min’er is een politieke protegé van Xi Jinping en mogelijk de opvolger van huidig premier Li Keqiang. In 2022 treedt Xi Jinping zeer waarschijnlijk niet af als hoogste baas van de partij, maar het jaar daarop verdwijnt Li waarschijnlijk wel van het toneel. Officieel is nog niets bekend over diens opvolging, maar sommige buitenlandse China-volgers zien in Chen een van de kanshebbers.

Chen is nu partijsecretaris van de West-Chinese stadsprovincie Chongqing. Hij zou niet de eerste in die functie zijn die mikt op een hoog ambt in Beijing: ook de flamboyante politicus Bo Xilai deed dat. Maar die viel in ongenade toen hij probeerde om, als een ware populist, op basis van brede steun onder de bevolking, China’s hoogste leider te worden. Dat mislukte. Bo zit nu een levenslange gevangenisstraf uit.

Chen is jong genoeg om twee termijnen van vijf jaar te kunnen dienen als premier. Dat is meteen ook de belangrijkste reden waarom analisten naar hem kijken; veel van Xi’s andere vertrouwelingen zijn te oud. Chen heeft relatief weinig economische ervaring en traditioneel is het vooral de taak van de premier om het economische beleid uit te stippelen. Misschien ziet Xi Chen eerder als opvolger van zichzelf, mocht hij ooit van plan zijn af te treden. De buitenwereld zal het pas weten als het Nationaal Volkscongres in 2023 formeel een nieuwe premier kiest.

Journalisten

5. 胡 锡进
Hu Xijin (1960)
Onbetwiste twitterkoning van China


Hu Xijin is journalist en twitterkoning. Hij richt zich in zijn tweets vooral op een westers publiek. Hij verdedigt daar, vaak met inventieve argumenten, standpunten die meestal zeer dicht tegen die van de Chinese overheid aan liggen. Dat hij dat juist op Twitter doet, is ironisch, omdat Twitter in China verboden is. Met zijn uitspraken gaat hij aanzienlijk verder dan bijvoorbeeld het Volksdagblad, de officiële, oersaaie spreekbuis van de Communistische Partij van China. Zo zei hij vorig jaar over de betogingen in Hongkong: „Misdadigers hebben politieagenten aangevallen en mensen die het niet met hen eens zijn in brand gestoken. Jullie kweken IS-achtige terroristen in Hongkong.” Hij verdedigt het Chinese optreden tegen de Oeigoeren en tweet veelvuldig over de coronapandemie: China pakt het virus in zijn ogen veel beter aan de VS.

Hu is hoofdredacteur van Global Times, een fel nationalistische, levendige tabloid die wordt uitgegeven onder auspiciën van het Volksdagblad. Zijn tweets zijn vaak een aanwijzing voor de denkwijze binnen de Chinese overheid. Hu gaat er prat op dat hij deelnam aan de opstanden op het Plein van de Hemelse Vrede in 1989. Als oorlogsverslaggever voor het Volksdagblad in voormalig Joegoslavië ontwikkelde hij een afkeer van zogeheten Kleurenrevoluties en een voorkeur voor een sterk, communistisch regime.

6. 胡 舒立
Hu Shuli (1953)
Leidt een kritisch media-imperium


Onderzoeksjournaliste Hu Shuli is oprichter en mede-eigenaar van het kritische Chinese media-imperium Caixin. De journaliste is een beroemdheid binnen en buiten China. Caixin is een van de meest onafhankelijke en kritische media-organisaties van China dat zijn bestaansrecht opnieuw bewees met onthullende verhalen over de uitbraak van corona in Wuhan. Het was Caixin dat als eerste een interview bracht met Li Wenliang, de inmiddels aan Covid-19 overleden arts die als een van de eersten alarm sloeg over het virus, en daarvoor werd gestraft door de Chinese autoriteiten.

Hu kent de Chinese vicepresident Wang Qishan persoonlijk en heeft banden met president Xi Jinping en andere hooggeplaatsten. Mogelijk ontlenen Hu en haar medium bescherming aan die connecties. Ze weet gevoelige onderwerpen op het juiste moment en met de juiste aanpak in de publiciteit te brengen. Ze weet daarbij als geen ander optimaal gebruik te maken van de minimale speelruimte die media in China nog hebben. Hu lijkt niet gericht op het omverwerpen van het huidige systeem. Zoals ze zelf zei over een nieuwsorganisatie die ze eerder leidde: „Caixin is een specht die steeds op een boom hamert, niet om de boom omver te laten vallen maar om te zorgen dat die rechter groeit.”

7. 戴 晴
Dai Qing (1941)
Moeder van de Chinese milieubeweging


Onderzoeksjournaliste en schrijfster van Yangtze! Yangtze!, een verzameling interviews, essays en verklaringen van wetenschappers, journalisten en intellectuelen die zich verzetten tegen de aanleg van de Drieklovendam. Het werk werd oorspronkelijk gepubliceerd in 1989. Het wordt gezien als de tekst die aan de wieg stond van een kritische milieubeweging in China.

Dai komt uit een hoog communistisch nest. Nadat haar vader in 1944 was omgekomen in de strijd tegen Japan, werd ze geadopteerd door Ye Jianying, maarschalk bij het Volksbevrijdingsleger. Ze werkte onder meer als spionne voor China in Frankrijk.

Ze geloofde aanvankelijk heilig in de Partij en in Mao, maar zegde haar lidmaatschap op na het neerslaan van de studentenopstanden op het Plein van de Hemelse Vrede in 1989. Ze had de studenten nog geprobeerd te overtuigen om het Plein te verlaten voordat het leger zou ingrijpen.

Tien dagen na het neerslaan van die opstand verdween ze in de gevangenis. Vertegenwoordigers van de Duitse ambassade hadden haar nog een visum aangeboden, maar ze weigerde het land te ontvluchten.

Na haar vrijlating schreef ze onder meer een boek over haar gevangenschap. Ze wordt sindsdien regelmatig onder huisarrest geplaatst, ze mag niet met buitenlandse journalisten spreken en haar werk mag in China niet worden gepubliceerd.

Wetenschappers

8. 李 银河
Li Yinhe (1952)
Voorvechtster van seksuele vrijheid


In Amerika opgeleide sociologe, seksuologe en activiste voor de rechten van seksuele minderheden en van vrouwen in China. Ze is een voorstander van het homohuwelijk en van een vrijere seksuele moraal in China. Zo vindt ze dat orgies, prostitutie en pornografie in China niet strafbaar zouden moeten zijn, en dat monogamie niet wettelijk zou moeten worden voorgeschreven.

Li heeft een relatie met een man die geboren werd als vrouw. „Ik ben een heteroseksuele vrouw die verliefd is geworden op een transseksueel. Ik behandel hem als een man”, schreef Li daarover. Ze was eerder getrouwd met de romanschrijver Wang Xiaobo, die in 1997 overleed.

Li, die haar carrière begon als journaliste, woonde en werkte van 1982 tot 1988 in de Verenigde Staten, waar ze promoveerde in de sociologie aan de Universiteit van Pittsburgh. Tot haar pensioen in 2012 was ze verbonden aan de gerenommeerde Chinese Academie voor Sociale Wetenschappen.

Ze deed onderzoek naar seksuele gewoonten in China en publiceerde over vrouwelijke seksualiteit, homoseksualiteit, sadomasochisme en feminisme, en ze vertaalde het werk van belangrijke buitenlandse seksuologen naar het Chinees.

9. 贺 建奎
He Jiankui (1984)
Maakte genetisch gemanipuleerde baby’s


He Jiankui is de schepper van ’s werelds eerste genetisch gemanipuleerde mensen en zit daar momenteel een driejarige celstraf voor uit. In 2018 shockeerde hij de wetenschappelijke wereld toen hij trots bekendmaakte dat er een tweeling was geboren uit embryo’s waarin hij met crispr-cas9-techniek een gen had gewijzigd, en dat een derde baby onderweg was. Doel was om hen te beschermen tegen hiv, dat ze bijvoorbeeld zouden kunnen oplopen via hun hiv-besmette vader.

Volgens de rechtbank was de tot dan toe onbekende biofysicus, die verbonden was aan de Southern University of Science and Technology of China in Shenzhen, uit op roem en persoonlijk gewin. Onduidelijk blijft hoe hij zich zo heeft kunnen vergissen in de reacties op zijn experiment. Hij had vooraf geen debat gevoerd met vakgenoten over zijn plan om de gemanipuleerde embryo’s tot baby’s te laten uitgroeien. Hij zou gerommeld hebben met het papierwerk waarin hij zijn experiment moest aanmelden. En hij had de ouders een gratis ivf-behandeling gegeven in ruil voor hun deelname, wat als onethisch geldt.

Het schandaal rond He liet ook zien dat het toezicht op zijn werk gebrekkig was. Hij had niet alleen gehandeld: twee collega’s, die eveneens celstraffen kregen, hadden aan het experiment meegewerkt. Vorig jaar kondigde de Wereldgezondheidsorganisatie naar aanleiding van de kwestie aan met richtlijnen te komen voor het toezicht op proeven met modificatie van het menselijk genoom.

10. 张 克俭
Zhang Kejian (1961)
Gaat China naar de maan brengen


Zhang Kejian stond pas een jaar aan het hoofd van de Chinese ruimtevaartorganisatie toen tijdschrift Time hem vorig jaar in de top-100 van meest invloedrijke personen opnam. Onder zijn leiding was dan ook voor het eerst een ruimtesonde geland op de achterkant van de maan, de kant die vanaf de aarde onzichtbaar blijft. De sonde Chang’e 4, genaamd naar de Chinese maangodin, liet bovendien plantenzaden op de maan ontkiemen, een tweede unicum.

Het leverde China het prestige dat het zoekt, in zijn voornemen om ook in de ruimte een wereldmacht te zijn. China werkt verder bijvoorbeeld aan een ruimtestation, dat vanaf 2022 plaats moet bieden aan drie taikonauten (Chinese ruimtevaarders) en streeft naar een bemande maanmissie.

Na de geslaagde maanlanding kondigde Zhang op 24 april, in China tot Nationale Ruimtedag bestempeld, aan dat hij binnen tien jaar een Chinees ruimtestation op de maan wil bouwen. Overigens zouden astronauten van andere landen daar ook welkom zijn. De mythe van Chang’e mag een aanwijzing zijn voor de Chinese ambitie: volgens het verhaal vloog zij van de aarde naar de maan om daar te gaan wonen. Een van China’s onderzoekswensen is inderdaad om te bekijken of het mogelijk is om met 3D-printers ter plekke gebouwen te maken van bodemmateriaal van de maan.

11. 石 正丽
Shi Zhengli (1964)
De ‘vleermuisvrouw’


Dat Shi Zhengli, viroloog bij het Wuhan Instituut voor Virologie, al vóór de coronacrisis bat woman werd genoemd, is te danken aan het geduld waarmee zij bloed-, speeksel- en poepmonsters verzamelde bij vleermuiskolonies in grotten in Zuid-China. In de loop der jaren vond zij met haar team zo honderden door vleermuizen gedragen coronavirussen.

Of SARS-CoV-2 daar ook bij zat, en dus uit haar lab gelekt of bewust verspreid kan zijn, is nu onderwerp van wereldwijde speculatie, onder andere door Donald Trump. Zelf zegt Shi ervan overtuigd te zijn dat het virus zich niet in haar lab, dat volgens de strengste veiligheidseisen is gebouwd, heeft bevonden. Wat niet helpt om de theorieën te ontkrachten, is dat de onderzoekers van de Wereldgezondheidsorganisatie die de oorsprong van de pandemie in kaart proberen te brengen, geen toegang krijgen tot het lab.

Shi zegt nu een veel groter, systematischer onderzoek naar coronavirussen en vleermuizen te beginnen. Zij is ervan overtuigd dat de mens meer ziektes zal oplopen die vleermuizen bij zich dragen. Donald Trump is haar en haar collega’s een excuus verschuldigd, vindt Shi, voor het verspreiden van de lek-theorie. „Hij brengt ons academische werk en persoonlijke leven in gevaar”, aldus Shi.

12. 陈 小平
Chen Xiaoping (1955)
Geestelijk vader van de robotgodin


Deze hoogleraar kunstmatige intelligentie aan de Universiteit voor Natuurwetenschappen en Technologie in Hefei is de geestelijk vader van Jiajjia, een robot in de gedaante van een mooie vrouw met bloemen in haar haar. Jiajia, ook de robotgodin genoemd, kan haar hoofd bewegen in reactie op gezichtsuitdrukkingen en spreken in het Chinees en Engels. Haar gezicht is ontworpen aan de hand van de trekken van vijf studentes en moet de volgens Chen typisch Chinese waarden vriendelijkheid, ijver en wijsheid uitdrukken.

Met trots werd Jijia na haar lancering in 2016 tijdelijk toegevoegd aan de redactie van staatspersbureau Xinhua, als eerste menselijke robotjournalist. Maar een eenvoudig interview met een Amerikaanse wetenschapsjournalist verliep nog haperend. Chen wil dat robots niet alleen rationeel handelen, maar ook op emotioneel niveau kunnen communiceren. Zijn doel is om ze een plaats te geven in huishoudens, waar zij taken van mensen kunnen overnemen. Hij voorspelt dat robots binnen tien of twintig jaar op grote schaal in gebruik kunnen worden genomen.

Chen staat sinds twee jaar aan het hoofd van de eerste Chinese ethische commissie die richtlijnen moet opstellen voor het gebruik van kunstmatige intelligentie. China heeft wat regulering betreft een inhaalslag te maken ten opzichte van westerse landen. De commissie kijkt onder andere naar regels voor zelfrijdende auto’s, gebruik in de geneeskunde en ouderenzorg.

Verdwenen of gevangen

13. 王 维林
‘Wang Weilin’ (1970?)
De man die het Chinese leger stopte


De videobeelden zijn nog indrukwekkender dan de iconische foto, en tegelijk weet je dat zowel de beelden als de foto maar een fractie van de gebeurtenissen op het Plein van de Hemelse Vrede laten zien. Een man, in wit overhemd en zwarte broek, met boodschappentassen in zijn handen, versperde op 5 juni 1989 de weg van een colonne tanks en werd zo het symbool van de studentenopstand die een dag eerder bloedig was neergeslagen.

De man werd na een kat-en-muisspel met de voorste tank, waarbij de kolonne tot stilstand kwam, weggevoerd door twee onbekende andere mannen. Volgens ooggetuigen van de opstand was hij niet de enige op het plein die tanks blokkeerde, maar hij werd wereldberoemd doordat westerse journalisten zijn actie vastlegden vanaf het dak van het Beijing Hotel. Niemand heeft naderhand iets van hem vernomen, zijn identiteit is dan ook een mysterie. Een Britse tabloid schreef kort na het incident dat het om een negentienjarige student, Wang Weilin, zou gaan, maar dat is nooit bevestigd.

Toenmalig partijleider Jiang Zemin ontkende berichten dat de Tankman kort na de opstand zou zijn geëxecuteerd. Ook van de tankbemanning, die tijdens de confrontatie het besluit had genomen om de Tankman níet te doden, is niets meer vernomen. De opstand en het militaire geweld worden wat de Chinese leiders betreft niet meer genoemd. De beelden mogen in China niet worden getoond.

14. ئىلھام توختى
Ilham Tohti (1969)
Oeigoerse geleerde die het opnam voor zijn volk


Deze Oeigoerse econoom werd in 2014 tot levenslang veroordeeld voor separatisme. Zijn familie heeft al jaren niets meer van hem vernomen en weet niet of hij nog leeft. Vorig jaar ontving Tohti van het Europese Parlement de Sacharovprijs voor de vrijheid van denken.

Zijn dochter, die de prijs in Straatsburg in ontvangst nam, zei te hopen dat deze erkenning hetzelfde voor haar vader kan betekenen als voor de vorige winnaar, de Oekraïense filmmaker Oleg Sentsov. Die werd na ontvangst vrijgelaten uit de gevangenis.

Tohti, geboren in de stad Artush in de westelijke regio Xinjiang, onderzocht sinds de jaren negentig als econoom de relatie tussen de islamitische Oeigoerse minderheid en de Han-Chinezen, en probeerde zodoende die relatie te verbeteren. Hij schreef daarnaast over mensenrechtenschendingen in Xinjiang en werd in 2009 al eens enkele weken vastgehouden.

In januari 2014, toen hij als universitair docent werkte en woonde in Beijing, werd hij wederom gearresteerd, ditmaal omdat hij zou oproepen tot onafhankelijkheid van Xinjiang. Tohti stond juist bekend als een gematigde stem in het debat.

In de afgelopen jaren is het voor Oeigoeren volstrekt onmogelijk geworden om in China de mensenrechtenschendingen in Xinjiang aan de orde te stellen. Nu China zeker een miljoen Oeigoeren in ‘heropvoedingskampen’ heeft ondergebracht, zijn er vele duizenden families die al jaren niets van een dierbare hebben gehoord.

15. 陈 秋实
Chen Qiushi (1985)
Burgerjournalist in Wuhan tijdens corona


Burgerjournalist en jurist Chen Qiushi nam de laatste trein naar Wuhan voordat de lockdown begon, om met eigen ogen te zien hoe een nieuwe, besmettelijke longziekte er huishield. Hoe was het in de ziekenhuizen? Waren er genoeg tests? Chen vond dat je als journalist geen knip voor de neus waard was als je dat niet zelf onderzocht.

De Chinese overheid zag dat anders. Die stuurde ook in groten getale journalisten naar het gebied, maar die moesten vooral binnen streng geregistreerde settings laten zien hoe voortvarend de overheid de zaken aanpakte en hoe dankbaar de bevolking was.

Chen maakte veel pijnlijker filmpjes. Daarop is te zien hoeveel moeite de ziekenhuizen hadden om de grote toeloop van patiënten aan te kunnen. Er was onvoldoende beschermend materiaal, en vooral een groot tekort aan tests. Chen legde het allemaal vast, maar op 7 februari verdween hij. Zijn familie was bang dat hij misschien zelf ziek was geworden, of dat hij was opgepakt door de overheid. Dat laatste is waarschijnlijk het geval: de overheid viel hem ook al voor zijn verdwijning lastig. Waarschijnlijk wordt hij ergens vastgehouden zonder dat hij officieel is aangeklaagd.

16. 王 怡
Wang Yi (1973)
Dissident die dominee werd


Wang Yi is een calvinistische dominee, maar wel een heel onconventionele. Voordat hij zich in 2005 bekeerde tot het christendom was hij een bekende mensenrechtenadvocaat, en ook na zijn bekering bleef hij zich inzetten voor het lot van dissidenten.

Hij begon als dominee in 2005 en richtte in 2008 zijn eigen, los van de staat opererende kerk op: de Vroege Regen Hervormde Kerk in Chengdu, compleet met seminarie en basisschool. In oktober 2011 werd hij dominee van die kerk.

Officiële staatskerken onderwerpen zich aan de autoriteit van de Partij, maar Wang vindt dat niet correct. Hij stelt dat China de scheiding van kerk en staat zou moeten erkennen. De staat moet volgens hem bovendien de vrijheid van godsdienst in China garanderen.

De overheid gedoogde de kerk. Maar waar andere dominees en priesters in China zich in hun preken vaak veilig beperken tot het persoonlijk zieleheil van de gelovigen, richtte Wang zich op het belang van de vrijheid van meningsuiting en op maatschappelijke problemen.

Eind 2018 werd hij samen met honderd andere leden van zijn kerk opgepakt, en eind 2019 werd hij tot negen jaar gevangenisstraf veroordeeld voor het aanzetten tot omverwerping van de staat, een klassieke aanklacht tegen Chinese dissidenten.

17. 余 文生
Yu Wensheng (1967)
Advocaat die Xi durft tegen te spreken


Deze advocaat stond andere mensenrechtenadvocaten, activisten en mensen met grieven tegen de staat bij voor de rechtbank. In 2016 klaagde hij de Chinese overheid aan voor de luchtvervuiling in China.

In 2017, twee jaar nadat een grote arrestatiegolf de meeste mensenrechtenadvocaten in China de mond al had gesnoerd, publiceerde Yu een brief waarin hij openlijk kritiek uitte op president Xi en opriep tot zijn aftreden.

„De Communistische Partij van China stelt dat ze vrijheid van meningsuiting, democratie, gelijkheid en de rechtsstaat steunt. Maar China heeft die vrijheid niet, geen democratie, geen gelijkheid, geen rechtsstaat, alleen machtigen en voortwoekerende corruptie”, schreef hij toen. Hij stelde dat China onder Xi „achteruit marcheert” en riep op tot een diepgaande hervorming van het politieke systeem en een meerpartijendemocratie.

In januari 2018 werd hij opgepakt toen hij zijn zoontje naar school bracht. Twee jaar later werd hij officieel veroordeeld tot vier jaar gevangenisstraf wegens het „aanzetten tot het omverwerpen van de staat.” Zijn vrouw, die hem al drie jaar niet heeft mogen bezoeken, liet in augustus weten dat ze bang is dat hij in de gevangenis voorgoed gehandicapt zal raken, want de kans dat hij daar blootstaat aan marteling is groot.

Sporters

18. 陈 梦
Chen Meng (1994)
Beste tafeltennisster ter wereld


Chen is een uitblinker in de sport waarin China traditioneel nauwelijks te verslaan is: tafeltennis. Ze is de beste speelster ter wereld en staat eerste op de wereldranglijst. Op twee staat de Japanse Mima Ito, gevolgd door een hele reeks Chinezen. Chen werd tweede tijdens de wereldkampioenschappen en twee keer wereldkampioen met haar team. Ze won meer individuele titels dan welke andere actieve vrouwelijke speelster ook.

Chen is een aanvallende, rechtshandige speelster die zeer streng is voor zichzelf. Ze vertelt dat ze zichzelf niet langer wil toestaan om na een gewonnen wedstrijd fysiek of mentaal te ontspannen.

Chen is een van de vele sporters die dit jaar de Olympische Spelen in Tokio hebben moeten missen wegens de coronapandemie.

19. 孙 雯
Sun Wen (1973)
Beste voetbalster van de 20ste eeuw


Toen het vrouwenvoetbal in Nederland nog in de kinderschoenen stond, had China met Sun Wen al een zeer vooraanstaande voetbalster in huis. In 2000 won ze de titel FIFA Vrouwelijke Voetballer van de Eeuw, een titel die ze deelt met de Amerikaanse Michelle Akers. Sun won de titel op basis van een enquête onder het publiek, Akers op basis van de stemmen van experts.

Sun won ook de Gouden Bal (beste speler) en de Gouden Schoen (topscorer) voor haar prestaties tijdens het WK voor vrouwen in 1999. China werd toen tweede. Ze speelde twee jaar voor het Amerikaanse team Atlanta Beat.

Sun begon pas op haar tiende met voetballen. Ze ging mee met haar vader naar wedstrijden in de Chinese herencompetitie. Ze studeerde Chinese literatuur in Shanghai. Op haar zeventiende speelde ze voor het eerst voor het nationale team van China, en met dat team nam ze deel aan vier wereldkampioenschappen. Met haar haalde China in 1996 zilver op de Olympische Spelen in Atlanta.

In 2005 keerde ze na een pauze van twee jaar terug in het nationale team, maar door blessureleed hield Sun er in 2006 voorgoed mee op.

20. 孙 杨
Sun Yang (1991)
Zwemmer die zich aan dopingcontrole onttrok


Sun is niet alleen een fantastische zwemmer, maar ook een problematische. Toen hij in 2018 thuis op doping werd getest, gaf hij opdracht om een container met bloedmonsters open te slaan met een hamer. Hij zei dat hij dat deed omdat hij dacht dat de mensen die de test afnamen daartoe niet bevoegd waren. Afgelopen februari werd Sun daarvoor voor acht jaar van deelname aan wedstrijden uitgesloten. Zijn tot dan toe behaalde medailles mocht hij houden.

En dat waren er veel. Sun behaalde zijn eerste serie grote successen tijdens de Olympische Spelen van 2012. Toen behaalde hij de meeste Olympische medailles van alle Chinese mannelijke zwemmers ooit. Hij won goud op de 400 en de 1.500 meter vrije slag, zilver op de 200 meter en brons op de 4 x 200 meter estafette.

In 2014 testte hij positief voor trimetazidine, een stof die vier maanden eerder was verboden door de antidopingautoriteit WADA. Hij werd voor drie maanden uitgesloten van de competitie.

Sun bleef zeer succesvol in zijn carrière, maar andere zwemmers keurden zijn gedrag in 2018 af en verdachten hem van dopinggebruik. Tijdens de wereldkampioenschappen van 2019 weigerde de Britse zwemmer Duncan Scott het podium met Sun te delen, ze gaven elkaar geen hand en Sun schreeuwde en gesticuleerde daarop in de richting van Scott. Een paar jaar eerder had ook de Australische zwemmer Mack Horton al geweigerd het podium met Sun te delen.

Miljardairs

21. 黄 峥
Colin Huang (1980)
Kreeg de kleine man aan de e-commerce


Terwijl veel bedrijven het moeilijk hebben door corona, bloeide Huangs bedrijf Pinduoduo er juist door op. Pinduoduo is een Groupon-achtige app die is uitgegroeid tot het op twee na grootste e-commerce platform van China. Pinduoduo richt zich vooral op koopjesjagers en trekt klanten uit kleinere steden aan die voorheen misschien nog niet gewend waren op internet te kopen.

Het bedrijf kreeg er in het eerste kwartaal van 2020, toen China vrijwel tot stilstand kwam, bijna tweederde meer actieve gebruikers bij. De omzet steeg in de eerste helft van 2020 met ruim 60 procent tot omgerekend 1,7 miljard dollar.

Pinduoduo is een van een serie bedrijven die werd opgericht door Colin Huang. Hij is net als de bekendste Chinese internetondernemer, Jack Ma, afkomstig uit het Oost-Chinese Hangzhou. Huang behaalde een master in computerwetenschappen aan de Universiteit van Wisconsin en liep stage bij Google, waar hij aan de slag ging als software engineer. In 2006 keerde hij voor Google terug naar China, maar Google werd in China geen succes. Het bedrijf trok zich in 2010 terug, onder meer door problemen met de Chinese censuur en door cyberaanvallen vanuit China.

Huang begon in 2007 zijn eerste eigen bedrijf en in 2015 richtte hij Pinduoduo op, met inmiddels een marktwaarde van ruim 100 miljard dollar. Halverwege 2020 is hij gestopt als CEO van het bedrijf. Voor het geld hoeft miljardair Huang al lang niet meer te werken. Maar wie weet begint hij een nieuw internetbedrijf.

22. 张 一鸣
Zhang Yiming (1983)
Oprichter van Tiktok


Zhang studeerde micro-elektronica, maar stapte over op software-ontwikkeling. Hij begon zijn loopbaan bij een kleine reiswebsite, in 2008 ging hij werken voor Microsoft. Hij vond de sfeer en de regelgeving daar zo verstikkend dat hij besloot weer voor kleinere Chinese startups te gaan werken. Later richtte hij ook zijn eigen startup op.

In 2012 volgde ByteDance, een startup die inmiddels meer waard is dan Über. Zhang wilde met apps inspelen op de trend dat mensen steeds minder achter hun computer zitten en steeds meer op hun smartphone.

ByteDance begon met de app Toutiao, een Nu.nl-achtige nieuwsaggregator, en in 2015 met de apps Douying en TikTok. TikTok was bedoeld voor de internationale markt, Douyin voor China. Het zijn beide razend populaire apps waarmee vooral jongeren content delen, in de praktijk vooral video’s waarin ze dansjes doen en playbacken.

De app, en daarmee het bedrijf ByteDance, werd dit jaar inzet in een politiek conflict tussen China en de Amerikaanse president Trump. Hij heeft gedreigd om TikTok te verbieden omdat het informatie van Amerikaanse gebruikers zou doorspelen aan de Chinese overheid. Trump eist dat ByteDance zijn Amerikaanse Tiktok-activiteiten verkoopt.

23. 秦 英林
Qin Yinglin (1965)
Boer die miljardair werd met varkens


Niet alleen van het internet kun in China rijk worden, ook van het fokken van varkens. Dat bewijst Qin Yinglin, waarschijnlijk de rijkste boer ter wereld. Qin komt van het platteland, en studeerde veeteelt in de Centraal-Chinese provincie Henan.

Daar begon hij in 1992 samen met zijn vrouw Qian Ying een varkensfokkerij met 22 dieren. In 2019 bezaten ze ruim tien miljoen varkens en was hun bedrijf Muyuan Levensmiddelen beursgenoteerd.

Het familiebedrijf is de grootste varkensfokkerij van China. En dan ben je echt groot: meer dan de helft van alle varkens ter wereld wordt in China gehouden. Het land produceert zo’n 55 miljoen ton varkensvlees per jaar.

Qin profiteerde dubbel van de twee rampen die China onlangs troffen. Een uitbraak van varkensgriep in 2019 kostte de helft van China’s varkens de kop, waardoor de prijzen van varkensvlees met 160 procent stegen. De aandelen Muyuan, dat niet getroffen werd, schoten omhoog. Toen daar begin 2020 de coronacrisis overheen kwam, die ook het vervoer van varkens bemoeilijkte, steeg de koers nog verder.

24. 孙 飘扬
Sun Piaoyang (1958)
Maakte van staatsfabriek een succesverhaal


Sun studeerde farmacie. In 1990 maakte hij gebruik van de kans om een voormalig staatsbedrijf over te nemen en om te vormen tot een van de succesvolste farmaceutische bedrijven van China. Het bedrijf maakt vooral ontstekingsremmers en medicijnen voor de behandeling van tumoren.

Sun is getrouwd met Zhong Huijian van Hansoh Pharmaceutical, een in Hongkong beursgenoteerde producent van medicijnen. Zij en Sun zijn allebei miljardair. Ze hebben één kind.

Juist farmaceuten en andere bedrijven in de gezondheidszorg zijn de laatste tijd belangrijke leveranciers van nieuwe Chinese miljardairs. Ruim tien van de rijkste honderd Chinezen hebben hun fortuin verdiend in de farmacie. Waarschijnlijk zal hun aantal alleen maar toenemen. Niet alleen door corona, maar ook doordat president Xi internationaal zwaar inzet op het promoten van Chinese geneeskunde en de Chinese farmaceutische industrie via de zogeheten ‘Nieuwe Gezondheidszijderoute’.

Maar ook binnen China zelf is gezondheid een groeimarkt: het land veroudert en de bevolking heeft steeds meer geld beschikbaar voor medicijnen.

Kunstenaars en entertainers

25. 方 方
Fang Fang (1955)
De stem van Wuhan tijdens lockdown


Schrijfster en journaliste Fang Fang werd vooral bekend door haar dagboeknotities vanuit Wuhan, die ze vrijwel dagelijks op internet zette. Soms werden die gecensureerd, maar dan bereikten ze via andere accounts en screenshots toch een groot publiek.

Ze begon met haar notities toen het coronavirus deze winter voor het eerst fel om zich heen greep in Wuhan. De stad was ruim elf weken volledig afgesloten van de buitenwereld. Er kwamen 3,8 miljoen online volgers en de hashtag ‘de dagboeken van Fangfang’ werd 670 miljoen keer aangeklikt.

Ze werd zowel bewonderd als gehaat om haar dagboek. Waar veel Chinezen haar dagelijkse notities meer vertrouwden dan de optimistische staatspropaganda, keerden anderen zich juist tegen haar omdat ze China zou afvallen. Die kritiek nam toe toen het werk ook naar het Engels werd vertaald.

Fang Fang roept in het dagboek op om ambtenaren en directeuren van ziekenhuizen ter verantwoording te roepen, omdat die de ernst van de uitbraak aanvankelijk verhulden en zo het lijden van de bevolking hebben vergroot. Ze vindt dat de bevolking van Wuhan het verdient dat de oorzaken van de uitbraak grondig worden onderzocht.

Fang Fang is de schrijversnaam van Wang Fang, die al een groot deel van haar leven in Wuhan woont. Hoewel ze ook voor de publicatie van dit dagboek al een gerenommeerd schrijfster was, zal ze vooral worden herinnerd om haar dagboeknotities.

26. 刘 慈欣
Liu Cixin (1963)
Wist Netflix te veroveren


Barack Obama en Mark Zuckerberg zijn fans van het werk van Liu, de bekendste science-fictionschrijver van China. Zijn lijvige The Three-Body Problem, een werk in drie delen, vormt bovendien de basis voor een nieuwe, prestigieuze productie op Netflix. Het gaat over een samenzwering die niet alleen de mensheid wil veranderen, maar ook de natuurkundige principes waarop de wereld is gebaseerd.

De verfilming van het werk uit 2006 is het meest recente succes voor een schrijver die zowel in binnen- als buitenland populair is. In 2015 won de vertaling van de trilogie door Ken Liu de Hugo Award, een van de voornaamste sciencefiction-prijzen. Liu was de eerste Aziaat ooit die de prijs kreeg.

De verfilming van zijn korte verhaal The Wandering Earth in 2019 trok in China een recordaantal mensen: het was de film met de op één na hoogste recette ooit.

Liu is een kind van mijnwerkers en werd opgeleid tot ingenieur. Hij werkte in een waterkrachtcentrale in de provincie Shanxi. Volgens historicus Niall Ferguson vormt het werk van Liu een sleutel om te begrijpen hoe China naar Amerika en de rest van de wereld kijkt. In Liu’s werk is er een hevige concurrentieslag gaande, die gewonnen wordt door het land dat technologisch de overhand weet te krijgen.

27. 邱 阳
Qiu Yang (1989)
China’s nieuwe filmtalent


De jonge filmmaker Qiu Yang won in 2017 als eerste Chinese filmmaker een Gouden Palm voor zijn korte film A Gentle Night. De film is geïnspireerd op een bericht in de lokale krant van zijn geboortestad Changzhou dat een groep kinderen die verdwenen was, weer was opgedoken onder mysterieuze omstandigheden. Ook veel van zijn andere werk werd internationaal bekroond.

Zijn films zijn vaak gebaseerd op het leven in Changzhou. „Al mijn films zijn geïnspireerd op mijn eigen verhalen, of op verhalen die ik om me heen heb gehoord. Dus natuurlijk is Changzhou dan de perfecte plek om ze te vertellen”, zei Qiu daarover. Qiu is naar eigen zeggen beïnvloed door Robert Bresson en Edward Yang.

Qiu stelt dat filmmakers in China klem zitten tussen de steeds strengere censuur en hun eigen artistieke aspiraties. Zijn advies aan jonge collega’s is dan ook kort: „Leer Engels en ga ergens anders heen.” Zelf volgde hij zijn opleiding tot regisseur aan de Victorian College of the Arts in Australië.

Omdat Qiu internationaal opvalt zijn er veel Chinese partijen die met hem willen samenwerken. Qiu is daar tot nu toe voorzichtig mee. Hij werkt op het moment aan zijn eerste lange film en ontvangt daarvoor onder meer steun van het Rotterdamse Cinemart.

28. 姜 逸磊
Papi Jiang (1987)
Komiek waar jongeren zich in herkennen


Internetkomiek Papi Jiang heeft zo’n 33 miljoen volgers op haar Weibo-account, een Chinese combinatie van Twitter, Instagram en YouTube. Haar echte naam is Jiang Yilei. Ze is opgeleid aan de toneelschool van Beijing en drijft als online comédienne de spot met elementen uit het dagelijks leven van jongeren. Zo is er het filmpje dat de exorbitante eisen bespot die Chinese moeders aan hun kinderen stellen.

Haar account werd in 2016 uit het niets populair: ze werd toen zelfs uitgeroepen tot de nummer één beroemdheid op het internet. Bedrijven betalen hoge bedragen om met hun producten in haar video’s voor te komen. De Engelstalige internetsite What’s on Weibo, die trends op het Chinese internet bespreekt, meldde in mei van dit jaar dat er opschudding was ontstaan omdat Jiang haar baby de achternaam van de vader had gegeven. Veel online fans vonden dat patriarchaal en ouderwets, en niet erg in overeenstemming met het imago van Jiang als geëmancipeerde vrouw.

29. 高 晓松
Gao Xiaosong (1969)
Wil Alibaba groot maken in entertainment


Gao werkt voor Jack Ma’s Alibaba, en is een spin in het web van de Chinese entertainment-industrie. Hij is voorzitter van het strategisch comité van Alibaba Entertainment en van AliMusic. De zanger en songwriter, producer, filmregisseur en talkshow-host moet voor Ma het entertainment-imperium van Alibaba uitbouwen, ook door meer samenwerking met Hollywood.

Het idee is om gebruik te maken van alle data die Alibaba over zijn gebruikers verzamelt. Dat maakt het mogelijk om entertainment te produceren dat precies aansluit bij wat het publiek wil.

Gao begon als student radartechnologie aan de Qinghua-universiteit, een van de beste universiteiten van China, maar hij maakte die studie niet af. Hij volgde voorbereidende lessen om naar de Filmacademie in Beijing te gaan, maar stortte zich vooral op muziek en wel op folk ballads. Hij begon ook als muziekproducent en regisseerde zijn eigen films. In 2013 produceerde hij de song Jasmin Flower voor Celine Dion en de Chinese zangeres Song Zuying, dat jaar de topattractie van het grote Nieuwjaarsgala op de Chinese staatstelevisie.

Gao laat zich zeer voorzichtig uit over censuur in China. Hij stelt wel dat films die in de Sovjet-Unie zijn gemaakt aantonen dat je altijd artistiek interessante producties kunt maken, ook al is er censuur.

30. 卢 广
Lu Guang (1961)
Fotografeert de donkere kant van China


Onafhankelijk fotograaf en winnaar van de Prins Claus Prijs in 2013. De prijs kreeg hij voor zijn werk over de negatieve gevolgen van China’s snelle industrialisatie en de ernstige vervuiling die daarmee gepaard gaat.

Eerder maakte hij een bekroonde serie over dorpelingen in de provincie Henan die met hiv besmet waren geraakt door een bloedtransfusieschandaal. De serie won bij World Press Photo in de serie hedendaagse thema’s. Zijn werk verscheen ook in Nederlandse kranten.

Lu komt uit de Oost-Chinese provincie Zhejiang. Daar begon hij als fabrieksarbeider in zijn geboortedorp in het district Yongkang. Hij werd gegrepen door fotografie toen hij in 1980 voor het eerst een camera vasthield. Tussen 1993 en 1995 volgde hij lessen aan de kunstacademie in Beijing.

Eind 2018 werd Lu opgepakt toen hij op reis was in Xinjiang, de West-Chinese regio waar de Oeigoeren wonen. In september 2019 liet zijn vrouw weten dat hij inmiddels alweer enige maanden ‘thuis’ was. Het echtpaar heeft sinds 2005 een permanente verblijfsvergunning voor de VS en woont officieel in New York. Hij mocht zich daar vestigen op uitnodiging van het Amerikaanse ministerie van Buitenlandse Zaken. Waarschijnlijk verblijft Lu op dit moment in zijn geboortedorp in China en staat hij nog steeds onder een vorm van huisarrest.

Foto’s ANP, Getty en Bloomberg.