Consolidatie dagbladsector in tien jaar bijna voltooid

Marktconcentratie Met de ophanden zijnde overname van NDC bedienen twee concerns (bijna) heel Nederland.

Een krantencaroussel in boekhandel Paagman, Den Haag.
Een krantencaroussel in boekhandel Paagman, Den Haag. Foto Peter Hilz / HH

Jan Bonjer denkt nog wel eens aan die lezer die tien jaar later de fusiekrant Drentse Courant nog steeds Emmer Courant noemde en zijn krant niet eerder dan aan het eind van de middag uit de bus haalde. Hij trof de man toen Bonjer namens de Noordelijke Dagblad Combinatie (NDC) de boer op ging om in 2002 zijn plan voor weer een samensmelting – nu de vorming van het Dagblad van het Noorden – uit te leggen aan de lezer.

Fuseren van krantentitels was een uit noodzaak geboren trend in de Nederlandse dagbladwereld die een kaalslag in met name de regionale journalistiek teweegbracht. „Voordat de Belgen kwamen is de pluriformiteit pas echt fors ingeperkt”, zegt Bonjer op de vraag of marktconcentratie een bedreiging is voor de pluriformiteit in krantenland. Zelf heeft Bonjer na acht jaar hoofdredacteurschap van Het Financieele Dagblad de journalistiek verruild voor de functie van dijkgraaf.

In een decennium hebben eerst de Persgroep, vanaf 2009, en later Mediahuis de markt geconsolideerd. Met de ophanden zijnde overname van NDC (ook Leeuwarder Courant en Friesch Dagblad) komt weer een paar procent van dagbladenmarkt in handen van een van de twee concerns. Mediahuis, uitgever van onder meer NRC en De Telegraaf, maakte maandag bekend dat de onderhandelingen „vergaand” zijn met de twee stichtingen achter NDC. DPG Media – voorheen de Persgroep – zit ongeveer op een marktaandeel van 50 procent, Mediahuis nadert 45 procent.

DPG (onder meer AD, de Volkskrant, Trouw, NU.nl) laat weten „de ontwikkelingen te volgen”, maar hoe serieus de eigen belangstelling voor NDC in enig stadium is of was, wil woordvoerder Willem-Albert Bol niet zeggen. Wel dat het „ een hele kluif is om een nieuwsbedrijf rendabel te maken. Een niet te onderschatten opgave”. NDC leed zowel in 2017 als 2018 rond 5 miljoen euro verlies en de continuïteit van het bedrijf werd in het jaarverslag van 2018 in twijfel getrokken. Bijna alle regiotitels zagen hun oplage halveren sinds 2000. Minder dan bij landelijke kranten verzachten online-abonnementen voor hen het leed.

Kwetsbare markt

Mediahuis wil niet ingaan op de contouren van de overname. De noordelijke titels tellen met het Noord-Hollands Dagblad, Haarlems Dagblad, Leidsch Dagblad, de Gooi- en Eemlander en De Limburger op tot zo’n 40 procent van de regionale markt. Er is ook bijvangst. Voor de landelijke productie en verspreiding maken De Telegraaf en NRC (net als de landelijke DPG-kranten) gebruik van de NDC-drukkerij en de distributie. Bij een overname zou de positie in druk en distributie sterker worden, ook elders in het land waar capaciteit wordt gedeeld. Ook de gedachte dat DPG anders met het noorden aan de haal kan gaan speelt mee voor Mediahuis. Nu onderhoudt DPG banden met NDC, zowel via journalistiek stukken als commercieel: bij advertenties kan vrijwel landelijke dekking worden aangeboden. Daar zal in het geval van een Mediahuis-overname een nieuwe modus in gevonden moeten worden.

De consolidatie is nagenoeg afgerond. Alleen de Barneveldse Krant (oplage: 9.890) doet het straks nog zelfstandig als lokaal dagblad en van de landelijke zijn alleen Het Financieele Dagblad, Reformatorische Dagblad en Nederlands Dagblad niet van DPG of Mediahuis. Annabel de Winter van journalistenvakbond NVJ betreurt het dat „weer een onafhankelijke uitgeverij van het toneel verdwijnt” maar er ontstaat ook „lucht en perspectief”.

Het duopolie was al een feit na de overname van TMG (onder meer De Telegraaf) door Mediahuis. Al vindt Bol duopolie een term die geen recht doet aan de „meerduidigheid van de markt: die van nieuwsmedia”. DPG concurreert ook met NOS, RTL en online-titels en op advertentiegebied met Google en Facebook, zegt hij. Onlangs kocht DPG ook de tijdschriften van Sanoma en NU.nl, marktleider in onlinenieuws.

Lees ook: Met Sanoma denkt DPG de strijd aan te kunnen met Google en Facebook

In 2009 nam de Persgroep – toen al eigenaar van Het Parool – de titels van PCM over, het uitgeversconcern dat na een overname door de Britse investeringsmaatschappij Apax berooid was achtergebleven. NRC werd verkocht, de Volkskrant, Trouw en AD bleven. Fuseren blijkt geen onderdeel van de strategie van ‘de Belgen’. Wel is er uitwisseling van kopij die zorgt dat „in Rotterdam wordt geknutseld aan De Gelderlander”, zegt mediadeskundige Piet Bakker. Dat geldt ook voor de regionale Mediahuis-titels. „Je ziet wel dat die stukken eerst ont-Telegraaft zijn voor ze worden doorgeplaatst. Ze zijn verstandig genoeg om met hun vingers van de titels af te blijven. Neemt niet weg dat de kantoortjes van de Noord-Hollandse titels na de overname van het TMG-concern door Mediahuis steeds kleiner werden.”

Sterke scheiding

Vanuit het Commissariaat voor de Media (de jaarlijkse Mediamonitor) zijn geen zorgen geuit over de macht van de twee concerns. In een studie van het European University Institute afgelopen juni naar mediapluriformiteit is Nederland weliswaar ingedeeld in hoog risico op het gebied van marktconcentratie, mede door het ontbreken van regels die dominantie kunnen tegenhouden. Maar dat risico wordt ingedamd door de sterke scheidingswal tussen eigenaar en het redactionele proces.

Nederland toont wel „zorgwekkende trends” met het aantal mensen dat „moet werken op freelance-basis”. In de periode 2011-2019 groeide dit aantal van 4500 naar 6300, op een totaal van 18.000 journalisten (niet alleen de dagbladsector). Met name in de regio wordt geleund op freelancers, tegen tarieven die achterblijven op de loonontwikkeling. Bij NRC organiseerden flexwerkers zich eerder dit jaar in protest tegen gebrek aan perspectief.

Lees ook: de overname van De Telegraaf door Mediahuis, kroniek van een strijd

Sinds ‘de Belgen’ het voor het zeggen hebben is alleen gratis krant Metro gesneuveld en ging het Limburgs Dagblad op in De Limburger (beide Mediahuis). „Het is een ironie die soms moeilijk te begrijpen is, maar met consolidatie is er juist meer pluriformiteit”, zegt Bol.

De inperking van het aantal dagbladtitels is van vóór de Belgische overnames. Bonjer was daar „mede debet aan”, zegt hij. Toen hij in 2005, na zijn NDC-tijd, bij AD Nieuwsmedia de regiotitels in de jointventure Wegener/PCM onder AD-vlag bracht, liepen vele tienduizenden lezers weg. Bonjer wijst op het tijdsgewricht, aan de vooravond van de slag om de digitale lezer. „Je had schaal en kapitaalkracht nodig die afzonderlijke titels niet konden financieren. We moesten door die transformatie heen, en gauw. Dus moet je fuseren. Dat was mijn rationale.”

Maar de vakmensen uit Vlaanderen hebben „onze business gewoon beter gemanaged”, zegt Bonjer. „Spijtig om te constateren uit oogpunt van Nederlandse trots en identiteit, maar wel iets dat we ruiterlijk onder ogen moeten komen.”

Correctie (11 september 2020): In een eerdere versie van dit artikel stond dat alleen Metro is gesneuveld. Ook de titel Limburgs Dagblad verviel. Dat is hierboven aangepast.