Recensie

Recensie Theater

IJzersterk en huiveringwekkend drama over familie

Theater De Brit Robert Icke schreef en regisseert met ‘Kinderen van Nora’ een ijzersterk vervolg op toneelklassieker ‘Een poppenhuis’ van Henrik Ibsen. Te zien is dat de kinderen van deze afwezige moeder zijn uitgegroeid tot beschadigde volwassenen.

Marieke Heebink en Steven van Watermeulen zijn magistraal als de verwaarloosde ‘Kinderen van Nora’.
Marieke Heebink en Steven van Watermeulen zijn magistraal als de verwaarloosde ‘Kinderen van Nora’. Foto Jan Versweyveld

Het is een beroemde klap waarmee Nora de deur achter zich dichtslaat en man en kinderen achterlaat. Nora, het hoofdpersonage van Henrik Ibsens Een poppenhuis staat sindsdien (1879) symbool voor de voor autonomie strijdende vrouw, die zich losrukt uit de beknelling van het traditionele huwelijk en het patriarchaat. Ibsen beschreef haar worsteling en bevrijding op zo’n indringende en aansprekende wijze dat zijn stuk nog altijd wordt gespeeld.

De Britse regisseur Robert Icke neemt de gewaagde stap het verdere verloop van het leven van Nora en haar gezin te vertellen in Kinderen van Nora. Zijn meest brutale zet is om deze gekwelde vrouw die voor zichzelf kiest af te schminken als feministisch icoon. Ze richt zich op een carrière als schrijver en onthoudt zich van contact met haar kinderen. Die zien we op gevorderde leeftijd als beschadigde zielen, destructief, in uitzichtloze relaties, niet in staat tot affectie. Je bent geneigd er een psychologische verklaring in te zien, een klinische keten van oorzaak en schuld: een afwezige, koude moeder brengt kapotte kinderen voort. Maar het interessante van Ickes tekst is dat de bewijslast zo multi-interpretabel is en dat er genoeg vragen open blijven.

Lees ook dit interview met vier actrices over de rol van Nora: Wie weet wat Nora wil? (2012)

Sekskonijntje

Kinderen van Nora begint nogal stroef, met een modernisering van de slotscène bij Ibsen. Nora – door echtgenoot Torvald besprenkelt met dierennamen als „leeuwerikje”, die haar dienende positie onderstrepen – speelt een sekskonijntje en begint uit het niets met haar man over zelfverwezenlijking. De woordenwisseling is weinig subtiel en in de persoon van actrice Claire Bender zien we slechts een kind-vrouwtje dat andere mensen lijkt na te praten. Wat is dit voor Nora?

Het huis waar ze even later de deur achter zich dichtslaat, is al te nadrukkelijk kaal, niet meer dan hoge, lege kamers, met twee houten banken en achterin een piano, met een hal die leidt naar de centrale deur. In deze open ruimte situeert Icke de scènes, soms naast en door elkaar.

Hij moet geweten hebben dat Marieke Heebink de ouder geworden dochter Emmy zou spelen, want deze „fucking wervelwind”, zoals Emmy zichzelf betitelt, is haar op het lijf geschreven. Ontembaar, gulzig en bezeten is ze in haar lust voor haar jonge minnaar, een van haar leerlingen. In de jaren die het stuk beslaat keren ze, ondanks andere relaties, steeds naar elkaar terug. Hij kan niet zonder haar. Zij predikt de open relatie, maar is ook niet in staat zich te binden, lijkt het. Ze kiest steeds nieuwe 16-jarigen als haar prooi.

Foto Jan Versweyveld

Haar broer Ivar combineert op een andere manier een defecte emotionele huishouding met een levensstijl die hij voor zichzelf goed kan uitleggen. Ook hij heeft een mateloze, veel jongere minnaar, Alexi, een jongenshoer. Het liefst betaalt Ivar hem, maar de jongen wil meer, samen ontbijten, een ring om zijn vinger. Steven van Watermeulen speelt deze gekneusde oudere heer in een van zijn beste rollen ooit, zoveel nuance en suggestie legt hij in de wijze waarop hij Alexi toelaat en weer wegduwt, met verbeten pijn en afgemeten waardigheid.

Magistraal spel

Het magistrale spel van Heebink en Van Watermeulen vormt het emotionerende hart van deze caleidoscopische voorstelling, waarin Icke met kleine stapjes en talloze slimme hints en associaties de afgrond in zicht brengt waaraan zij staan.

Broer en zus zijn ook voor elkaar vreemden, blijkt in de adembenemende sleutelscène waarin ze over hun ouders spreken. En praten over de dood van hun zusje, die pas zeven was, een tragisch ongeluk dat te veel een pionoffer blijft in deze familietragedie.

Dit meisje huppelt door de scènes en toont Torvald in flashbacks als liefhebbende vader. Maar Emmy zegt dat haar vader haar sloeg. Ivar hekelt op zijn beurt zijn afwezige moeder, die Emmy verdedigt als een vrouw die in de boeken waaruit zij lesgeeft, vermeld staat als een voorbeeld. Beiden hebben hun eigen waarheid, die hen helpt te overleven en als kijker kun je ze beiden geen ongelijk geven. Dat is een tegenstrijdige, verwarrende maar ook hoogst menselijke conclusie over de onontwarbare knoop van relaties, emoties en de invloed van ouders. Keer op keer slaan er deuren met een knal dicht, die dan toch meestal weer open gaan.

Die tegenstrijdigheid wordt prachtig verbeeld in de genegenheid die de warmbloedige zus haar in zichzelf gekeerde broer toont. Ze omhelst hem en zegt: „Ik hou van je.” Alleen een broer kan zo’n gebaar beantwoorden met „Pak je nou je spullen?” en toch liefdevol klinken.

Kinderen van Nora geeft geen artistiek-inhoudelijke motivering om een Nora the sequel te rechtvaardigen en Nora van haar sokkel te trekken. Als Nora en Torvald Anneke en George hadden geheten dan was dit evengoed een ijzersterk en huiveringwekkend drama geweest over familie, „de ziekte in het bloed die nooit zal genezen”, zoals Nora het noemt. Icke laat haar voor die woorden nog een keer terugkeren, op hoge leeftijd, in een redelijk overbodige scène, om haar te laten uitleggen dat ze zelf ook geen moeder had en dat die leegte goed voor je karakter is.

Lees ook dit interview: ‘De kinderen van Nora’ gaat over de ziekte die familie heet

Vanuit een bepaald perspectief kun je beargumenteren dat Nora’s werk als schrijfster, als kunstenaar, haar harteloosheid als moeder in de schaduw stelt. De geschiedenis kent een spoor van vergeten, verwaarloosde kinderen van kunstenaars van wie we de kunstwerken nooit vergeten. En even waar: verwaarlozen kunstenaars hun kinderen per se meer dan anderen? Maar waarom een fictief personage, een toneelheldin, alsnog zo kil maken? Laat die vrouw toch! Dat leunen op andermans roem maakt deze voorstelling in laatste instantie ook een goedkope marketingtruc, die het meer schaadt dan goeddoet.