De advocaat die Mandela behoedde voor de doodstraf

Necrologie George Bizos (1927-2020)

De Zuid-Afrikaanse raadsman Bizos werd altijd gedreven door de waarheid, niet door de politiek. „De strijd van de mens tegen de macht is de strijd van het geheugen tegen het vergeten”, citeerde hij Kundera.

George Bizos in 2008 met zijn cliënt Nelson Mandela ter ere van de 80ste verjaardag van de advocaat.
George Bizos in 2008 met zijn cliënt Nelson Mandela ter ere van de 80ste verjaardag van de advocaat. Foto Denis Farrell/AP

De woensdag overleden advocaat George Bizos (92) droeg het gewicht van de wordingsgeschiedenis van Zuid-Afrika in zijn oude lijf. Tot op hoge leeftijd kon je hem tegenkomen in de wandelgangen van de rechtspraak – immer met zijn uitpuilende leren tas – terwijl hij voor iedereen de tijd nam, altijd hoffelijk, met bijna onhoorbare stem.

Bizos was niet alleen de advocaat die mee schreef aan de beroemde laatste woorden van Nelson Mandela voor hij in 1963 met zijn ANC-kameraden tot levenslang werd veroordeeld en hem waarschijnlijk behoedde voor de doodstraf.

In zijn eerste versie had Mandela geschreven dat hij bereid was „te sterven voor het ideaal van een democratische en vrije samenleving waarin iedereen in harmonie kan samenleven met gelijke kansen”. Op aandringen van Bizos maakte Mandela ervan: „Dit is een ideaal waarvoor ik hoop te leven. Maar als het niet anders kan, ben ik bereid daarvoor te sterven.”

Mijnwerkers

Ruim een halve eeuw later vertegenwoordigde Bizos, inmiddels 86 jaar oud, de families van de tientallen mijnwerkers die tijdens een staking bij de platinamijnen van Marikana werden neergemaaid door de politie, inmiddels onder regie van Mandela’s oude kameraden. Bizos werd altijd gedreven door de waarheid, en niet door de politiek. „De strijd van de mens tegen de macht is de strijd van het geheugen tegen het vergeten”, citeerde hij de Tsjechische schrijver Milan Kundera in zijn in 1998 verschenen boek No One to Blame. Bizos was Zuid-Afrika’s belangrijkste wapen tegen die amnesie.

Bizos was advocaat, geen activist. Had hij verder moeten gaan dan zijn werk in de rechtbank, vroeg ik hem tijdens een interview op zijn kantoor in het centrum van Johannesburg in 2004. „Ik heb die vraag vaak aan mezelf gesteld”, zei hij toen, op zijn authentieke fluistertoon. „Nelson Mandela heeft me getroost met de woorden: ‘George, hou je gedeisd. We hebben je nodig’. Maar misschien was dat gewoon een excuus.”

George Bizos is de wet

Bizos streed tegen alle wetten van apartheid en hielp mee bij het schrijven van de nieuwe grondwet toen het systeem eindelijk op zijn rug lag. George Bizos ís de wet, zeggen sommigen van zijn collega’s, een levend monument voor mensenrechten.

Lees ook dit interview uit 2004:George Bizos is de wet in Zuid-Afrika

Bizos was het kind van Griekse ouders. Hij was dertien jaar oud toen hij met zijn vader op de vlucht ging voor de nazi’s die Griekenland in de Tweede Wereldoorlog bezetten. In een wiebelig bootje verlieten ze het Griekse vasteland tot ze werden opgepikt door een Brits oorlogsschip en naar een vluchtelingenkamp in Egypte werden gebracht. Vandaar reisden ze per boot door naar Zuid-Afrika. Ze verlieten het centraal station van Johannesburg via een achterdeur omdat de Zuid-Afrikaanse blanken Zuid-Europeanen op de vlucht voor de nazi's als tweederangs blanken beschouwden. Vuilgoed, noemden de Afrikaners hen toen.

Tien jaar later verdedigde Bizos als advocaat-student in plattelandsrechtbanken, zwarte Zuid-Afrikanen die door de racistische wetten van het apartheidsregime werden beroofd van huis en haard. Later vocht hij met eindeloos speurwerk tegen het selectief geheugen van politieagenten en politici die zich „niet precies konden herinneren” hoe activisten in de cel aan hun einde waren gekomen. Steve Biko. Mathew Goniwe. Neil Aggett. Decennia lang zag hij hoe rechters de leugens slikten en hun eufemismen voor moord overnamen. Uitgegleden in de douche. Uit het raam gesprongen.

Winnie

Hij verdedigde ook Mandela’s ontspoorde echtgenote Winnie, toen ze werd aangeklaagd voor betrokkenheid bij de moord op het 14-jarige jongetje Stompie Seipei. En de zwaar mishandelde oppositieleider van Zimbabwe, Morgan Tsvangirai. Na de dood van Nelson Mandela in 2013 werd Bizos kritischer op zijn partij, het ANC. „We hebben verzaakt de visie van Mandela over te brengen”, zei hij tijdens de herdenkingsdienst voor Mandela.

Maar voor de geboren Griek is dat niet voldoende reden om pessimistisch te zijn over de toekomst van Zuid-Afrika. „Pessimisme”, zei hij in hetzelfde NRC-interview, hoort bij rechts-extremisten. „Ik was optimistisch in de jaren 40, toen de Nationale Partij aan de macht kwam. Ik was optimistisch toen de onderdrukking in de jaren 50 begon en in de jaren 60 toen Mandela voor levenslang het gevang in ging. Waarom zou ik nu niet optimistisch zijn, als de geschiedenis me tot nu toe geen enkele reden heeft gegeven de toekomst somber in te zien?”