Het publiek heeft de weg terug de zalen in nog niet helemaal gevonden

Cultuur in tijden van corona Theaters, muziekzalen, bioscopen en musea zijn alweer drie maanden open. Hoe draaien ze en wat zijn de vooruitzichten? Een rondgang.

Illustratie Kamagurka

Film Voor en na ‘Tenet’

To Tenet or not to Tenet? Gaat Christopher Nolans scifiblockbuster het filmnajaar redden? Drie maanden na de lockdown draaien de bioscopen als bijna weer tevoren. Maar wel op halve kracht. Looproutes, zuilen met handspray en gereserveerde stoelen in de zaal waar niemand op komt zitten: aanbod, met name artfilms, is er genoeg. Bezoekers ook. Soms nog wel 60 à 70 procent van vorig jaar rond deze tijd. Al verwachten de gesproken bioscoophouders uit Amsterdam, Den Haag, Nijmegen, Rotterdam en Utrecht dat het aan het einde van het jaar naar 50 procent zal zijn teruggevallen.

„Pre-Tenet was er heel weinig aanbod voor de grote commerciële bioscopen”, aldus Vincent Breedeveld van distributeur The Searchers, die zowel grotere commerciële films als Unhinged en kleinere op een arthousepubliek gerichte kwaliteitsfilms als Summerland uitbrengt: „Tenet is de eerste grote post-lockdown-blockbuster. En die heeft nu het rijk alleen. Normaal heb je in één zomer wel vijf à zes blockbusterachtige films. Nu dus maar één. Daardoor zie je een verschuiving van het aanbod. De grote ketens hebben per complex soms wel dertien zalen te vullen. Dus die proberen dat nu ook met de grotere arthousefilms.” Op termijn kan dat disruptief werken voor het zogeheten middensegment: de grotere arthousecomplexen die een gemengd aanbod programmeren en de onafhankelijke distributeurs. Ook zal het moeilijker worden om met streamingplatforms deals te sluiten om grote auteursfilms ook in de bioscoop uit te brengen, zoals vorig jaar wel lukte met Martin Scorseses The Irishman, Noah Baumbachs Marriage Story, maar nu nog niet met Charlie Kaufmans I’m Thinking of Ending Things.

Dat bevestigt Frank Groot, medeoprichter en financieel directeur van Kino Rotterdam. Hij schat dat commerciële bioscopen vóór Tenet tussen de 25-30 procent van hun normale bezoekersaantallen zaten. Kino zit wat betreft verkochte kaartjes op 60 procent van vorig jaar in dezelfde periode. Ze deden veel speciale programma’s en installeerden een 70mm-projector. Zo konden ze ook eerdere Nolan-films als Interstellar en Dunkirk terugbrengen op groot formaat. „Mijn inschatting is dat de Cineville-theaters een relatief trouw publiek hebben en dus iets makkelijker hun bezoekers hebben teruggekregen. Maar reken je niet rijk. De kosten liggen ook hoger door alle Covid-maatregelen. Er is minder gezelligheid. De baromzet is voor ons heel belangrijk, we hebben die speciaal-bierdrinkers echt nodig dit najaar. En de dreiging van sluiting ligt ook steeds op de loer.”

„De bezoekcijfers kunnen simpelweg niet hetzelfde zijn als ze waren. Sommige filmhuizen zijn met 14 bezoekers per zaal al uitverkocht”, zegt René Wolf, programmeur van Filmmuseum Eye in Amsterdam. Hun Previously Unreleased-programma leverde met films als The Souvenir en The Last Black Man in San Francisco mooie cijfers op. Grote hit was de heruitbreng van Spike Lees Do the Right Thing. Die film ging uit op 12 maart en kwam na twee dagen door de lockdown op de plank te liggen. Toen de bioscopen op 1 juni weer openden werd het, mede dankzij het nieuwe bewustzijn rondom Black Lives Matter, de film die iedereen wilde zien. Wolf: „Het zou al heel veel helpen als we in plaats van twee nog maar één stoel tussen bezoekers hoeven vrij te houden. Dan kun je naar een bezetting van 50 procent. Voor zover ik weet is er nog nergens ter wereld een uitbraak in een bioscoop ontstaan.”

Poppodia Minder kaarten, maar niet altijd uitverkocht

Illustratie Kamagurka

Wie de afgelopen tijd een van de schaarse popconcerten meepikte, merkte: er kan wel weer iets, maar dat is lang niet altijd uitverkocht. Zoals de Larger than Life-shows van onder meer De Jeugd van Tegenwoordig, Frenna en Nielson in de Ziggo Dome in Amsterdam voor 2.500 bezoekers. Ze waren niet helemaal vol, maar zo gek is dat niet, vindt commercieel directeur Danny Damman. „Zelfs Ajax verkocht hun eerste wedstrijd in de Arena met beperkte capaciteit van 4.500 mensen niet uit.”

Een verklaring heeft hij ook. „Het was zomer, er was vakantie, en de overheid hamerde op ‘werk zoveel mogelijk thuis’ en ‘blijf alert’. Dat heeft allemaal niet bijgedragen aan de kaartverkoop.” Bovendien, zegt hij, gaan kaarten normaal gesproken ook veel eerder in de verkoop, meestal driekwart jaar voor het concert.

Het moment van de waarheid komt na de zomer, denkt Damman. „Wat gaat de winterprogrammering van de theaters doen? Wat gaat Danny Vera in de Ziggo Dome doen, en de Avond van de Filmmuziek? Dat zijn denk ik echte graadmeters.” Die twee avonden zijn op moment van schrijven overigens uitverkocht.

In de Ziggo Dome staan een aantal artiesten die normaal gesproken in wat kleinere zalen staan. In de 013 in Tilburg staan juist veel acts die doorgaans meer kaarten verkopen dan de 500 die er daar binnen de beperkingen in passen. Zoals Guus Meeuwis, die er een residentie heeft met zijn Club Zoveel. „Die concerten zijn tot nu toe allemaal uitverkocht”, zegt programmeur Ruud Lemmen. „En die 500 man, ook al is het niet veel voor ons, is best een fijne capaciteit voor Nederlandse artiesten, die ook vaak twee shows op een dag kunnen doen, of opeenvolgende dagen spelen. We hebben Frank Boeijen, Davina Michelle en wat anderen al aangekondigd, en er zullen er eerdaags best nog een aantal bijkomen.”

Ook voor shows die pas volgend jaar plaatsvinden gaat de kaartverkoop goed in Tilburg, zegt Lemmen.

Bij TivoliVredenburg in Utrecht konden bezoekers in de zomer bij Walk the Line een tour door het gebouw doen, en zo verschillende, kleine concerten meemaken. „Dat is heel erg goed gegaan, met 10.000 bezoekers”, zegt marketingmanager Lieke Timmermans van TivoliVredenburg. Ook de abonnementhouders zijn grotendeels gebleven zegt Timmermans, slechts 3 procent gaf hun abonnement op. „We gaan natuurlijk niet de bezoekcijfers halen van voorgaande jaren, maar voor onze klassieke concerten hadden we in februari en maart al veel kaarten verkocht. De ensembles of orkesten spelen nu twee keer op een avond, zodat iedereen erbij kan zijn.”

Het is wel zo dat uitverkochte concerten soms toch niet helemaal vol zijn, zegt ze. „Ralph van Raat gaf afgelopen vrijdag bijvoorbeeld twee uitverkochte concerten, maar ongeveer 10 procent van de bezoekers was niet gekomen, dat vonden we wel veel. Misschien komt het omdat je niet mag gaan als je klachten hebt, of misschien denken mensen dat het toch minder leuk is nu alles een beetje anders is. We willen dit nog onderzoeken.” 

Musea Ouderen blijven thuis, millennials gaan juist vaker

„Desastreus”, noemt Rijksmuseumdirecteur Taco Dibbits het. Door de coronamaatregelen kunnen er bij het Rijks dagelijks maximaal slechts 2.400 mensen naar binnen – normaal in deze periode zijn dat er zo’n 8.000, op topdagen ruim 13.000. Die beschikbare tijdslots zijn allemaal wel verkocht, maar toch. „We lopen iedere week tussen de acht ton en een miljoen euro mis aan bezoekersinkomsten.” Meer mensen toelaten is volgens Dibbits geen optie. „Nu voelt bijna iedereen zich veilig, weten we uit onderzoeken. Zodra je experimenteert met meer mensen toelaten, zie je dat mensen zich minder veilig gaan voelen.”

Een compleet landelijk beeld van het aantal museumbezoekers sinds de heropening in juni heeft de Museumvereniging niet paraat, maar er zijn wel de cijfers van de Museumkaarthouders. Zij maakten in juni ruim 60 procent van hun normaal aantal bezoeken, in juli steeg dat tot bijna 100 procent, waarna het weer afzwakte tot 70 procent. „De betere cijfers in juli komen waarschijnlijk door de schoolvakanties en toegenomen bezoek door millennials en gezinnen”, zegt voorlichter Janneke Visser van de Museumvereniging. „Oudere mensen gaan minder, zien we.” Museumkaarthouders maakten in 2018 krap een derde van het totaal aantal museumbezoeken (32 miljoen). „Er is dus een groot deel dat we in deze cijfers niet zien. Onze verwachting is dat de losse verkoop overal flink is gedaald.”

De Museumvereniging onderzocht ook of mensen die naar het museum gingen dat als veilig ervaren. Bijna 70 procent gaf museumbezoek als veilig en verantwoord te zien. Daartegenover staat een groep van ruim 30 procent die ‘neutraal’ tot ‘zeer mee oneens’ invulde. Opvallend in het onderzoek onder zo’n duizend museumbezoekers is verder dat mensen vaker zouden overwegen om naar een museum te gaan wanneer er altijd vaste looproutes worden gehanteerd. In veel musea is dat zo, maar niet overal.

De toeristische barometer van Amsterdam, de stad met de hoogste museumdichtheid, geeft aan dat het museumbezoek (op basis van 35 deelnemende musea) daar in juni 76,6 procent lager was ten opzichte van vorig jaar. Een rondgang in de rest van Nederland levert een uiteenlopend beeld op. Sommige musea lopen op tegen hun maximumcapaciteit door maatregelen, elders mag het best wat drukker, andere musea profiteren juist van toegenomen binnenlands toerisme en ruime behuizing.

„Soms is het heel rustig, en soms loopt het heel goed in het Stedelijk Museum Schiedam”, zegt directeur Deirdre Carasso. Met timeslots is er dagelijks ruimte voor zo’n 270 bezoekers per dag. „Terwijl we 400 tot 500 bezoekers in deze periode vorig jaar ontvingen.” Die 270 plaatsen raken niet altijd uitverkocht: „De flexibiliteit voor de bezoeker is toch een stuk kleiner. Als het tijdstip dat je wilde is uitverkocht, dan gaan mensen soms uiteindelijk helemaal niet.”

Het Groninger Museum en museum Bonnefanten in Maastricht profiteerden van vakantiegangers in eigen land en hun ruime gebouwen. Directeur Andreas Blühm van het Groninger Museum spreekt van een ‘topzomer’. Enkele weken ontving zijn museum 4.000 bezoekers per week, ten opzichte van 2.400 in een gewone zomer.

Ook Museum Boijmans Van Beuningen in Rotterdam had successen: het trok 23.000 bezoekers in drie weken voor het Boijmans Ahoy Drive Thru Museum. En de voorbezichtiging van het nieuwe Depotgebouw (8.000 kaarten) was binnen 3 uur uitverkocht. Directeur Sjarel Ex: „Mensen hebben wel de behoefte om unieke dingen te zien, als er maar de garantie is op een veilige doortocht.”

Klassiek Veel last minute-verkoop

Illustratie Kamagurka

De ene zaal zendt wel nieuw gedrukte brochures uit, een andere houdt het bij een flexibel bij te sturen online agenda: ook in de klassieke muziek is de manier waarop zalen de ‘coronaherfst’ benaderen uiteenlopend.

Wie met zevenmijlslaarzen door het aanbod stapt, ziet duidelijke overeenkomsten. Dat zalen zich zeer strikt aan de voorschriften houden – veiligheid voorop. Dat bezoekers hun concertkaartjes later kopen. Dat ze ‘dolblij’ zijn weer te mogen. En dat ze zich wel degelijk zeer veilig voelen áls ze gaan. Meer zalen hielden enquêtes en ze kwamen tot dezelfde uitslagen: voor 97 procent van de bezoekers voelt het goed en veilig weer naar concerten te gaan.

De meeste concerten verkopen dan ook goed, en ze zijn uiteindelijk ook vaak (bijna) uitverkocht, wat gezien de veel kleinere zaalcapaciteit geen wonder is. Grote zalen als het Concertgebouw of Muziekcentrum Eindhoven brengen een breed aanbod – met als voordeel dat kleine concerten (van een strijkkwartet bijvoorbeeld) kunnen worden verplaatst van de Kleine naar de Grote Zaal, zodat toch nog een behoorlijk publiek kan worden bediend.

Grootste trend: de mensen kopen hun kaartjes zo laat mogelijk. „De kaartverkoop voor onze actuele programmering met totaal 330 concerten tot Oudjaar is nu zo’n drie weken bezig”, zegt Job Noordhof, hoofd marketing, communicatie en verkoop van het Amsterdamse Concertgebouw. „Ruim 60 procent van de kaarten is nu verkocht. September zit op 86, oktober rond de 60, november en december rond 45 procent. De capaciteit is met 350 in plaats van 2.000 te verkopen kaarten natuurlijk ook veel lager, maar deze gegevens stemmen positief. Mensen willen gewoon zeker weten dat ze ook daadwerkelijk kunnen gaan.”

Het Muziekgebouw aan ’t IJ ziet eenzelfde tendens, zegt zakelijk directeur Boudewijn Berentsen. „Kaartverkoop loopt als normaal, maar in een lagere versnelling. Kaarten voor een geliefd ensemble als Amsterdam Sinfonietta, die we eigenlijk altijd alle 700 uitverkopen, zijn nu al tot en met december bijna op. Maar wachtlijsten zijn er nog niet. De vraag is merkbaar minder. Maar omdat het aanbod aan stoelen ook zoveel kleiner is geven we onze achterban toch steeds mee: áls je wilt gaan, wees snel. Alles zit snel vol.”

„Last minute-verkoop”, vat ook Hiemke van den Boer van het Rotterdams Philharmonisch samen. „Van de kaarten voor onze eerste concerten, vorig weekend, werd 25 procent pas de allerlaatste dagen verkocht.” Normaal populaire concerten van het orkest onder leiding van dirigent Valery Gergiev, komende maandag en dinsdag in De Doelen, waren een week voor aanvang voor de helft uitverkocht. „Ook daar verwachten we een eindsprint.”

Een kleinere concertorganisator in de regio is de stichting Kasteelconcerten. Zij organiseren oudemuziekconcerten op historische locaties in Gelderland en Overijssel. „Ons trouwe publiek is merkbaar wel wat bang voor een tweede golf besmettingen”, zegt organisator Joost Hekel. „Normaal zouden meer concerten uitverkocht zijn, we zien nu een grotere afwachtendheid. Anderzijds trekken we daardoor soms ook nieuw publiek. Bij de mensen die komen, merk je direct de enorme cultuurhonger die wordt gestild, en de blijdschap en dankbaarheid daarover. Sommigen zijn letterlijk zes maanden niet buiten geweest.”

Theater ‘Publiek is voorzichtig’

Illustratie Kamagurka

De theaters zijn weer open, maar het publiek heeft de weg terug nog niet helemaal gevonden. „We verwachten dat het beter gaat lopen”, zegt Esther den Breejen, woordvoerder van de brancheverenging van schouwburgen concertzalen, de VSCD. „Het publiek is voorzichtig, omdat het kwetsbaar is of kwetsbare ouders heeft. Wellicht zijn de mensen theaterbezoek ook even ontwend geraakt. Dan moet het publiek weer in dat ritme komen, waarin theater een plek in de week heeft.”

Voor de zomer verkondigde de VSCD, na onderzoek onder de podia die lid zijn, dat 30 procent van de theaters failliet zou gaan in deze crisis als er geen steun zou komen. Nu is die steun er wel. In het tweede steunpakket van 482 miljoen is 150 miljoen expliciet voor de gemeentelijke culturele infrastructuur, waar de theaters onder vallen. Den Breejen: „Toch blijft de vraag of dit dan bij de podia terechtkomt die dit geld het hardst nodig hebben.”

De VSCD heeft geen signalen ontvangen dat theaters in acute nood zijn, al zijn er her en der wel reorganisaties en is er personeel ontslagen. Den Breejen: „De vraag is hoe het aan het eind van het jaar is. Bij de theaters die nu opengaan, blijven vier van de vijf stoelen leeg, dus de inkomsten blijven laag. Wel wordt er geëxperimenteerd met de verkoop van tickets voor livestreams. En sommige theaters hebben andere activiteiten opgepakt, zoals het organiseren van vergaderingen, colleges en uitvaarten.”

„Ik word wel zenuwachtig van de onverkochte kaarten”, zegt Lucia Claus, directeur van Stadsschouwburg Utrecht. „Sommige voorstellingen gaan goed, maar ik weet niet waarom andere achterblijven. Daar zit geen lijn in, al doen de doorgeschoven voorstellingen, die eerder moesten worden afgelast, het wel beter. Dan is iedereen blij dat het alsnog doorgaat.”

Claus prijst zich gelukkig met de stad en de provincie Utrecht, die de steunmaatregelen van de rijksoverheid matchen, waardoor de schouwburg, maar ook kleinere theaters zoals Kikker in Utrecht en theaters in nabije steden zoals Flint in Amersfoort, voldoende geld ontvangen. Claus heeft nog niemand hoeven ontslaan. „Maar in de techniek, waar we ook werken met zzp’ers, is er wel minder werk. Vooral omdat we geen grote producties meer programmeren, zoals musicals en opera.”

Eva Middelhoff, directeur van de Stadsschouwburg Nijmegen en Concertgebouw De Vereeniging, bevestigt dit beeld. „Normaal verdienen we 70 procent van ons budget zelf. Nu zoeken we andere manieren om het hoofd boven water te houden. Drie dagen in de week ontvangen we studenten van de Radboud Universiteit.” Het geld dat daarmee wordt verdiend, is hard nodig, want sinds maart leed het theater een ton verlies per maand. „Nu hoop ik dit jaar alsnog op nul te eindigen.”