Vervoersbedrijven dagen ministerie voor rechter om exploitatievergunning NS

Openbaar vervoer Volgens Arriva, Transdev (Connexxion), Keolis, Qbuzz en EBS handelt staatssecretaris Van Veldhoven (Infrastructuur en Waterstaat) in strijd met Europese regelgeving en beginselen van behoorlijk bestuur door NS vanaf 2025 de exclusieve exploitatie van bijna het hele spoornet te gunnen.

Strandgasten en dagjesmensen op het station van Zandvoort.
Strandgasten en dagjesmensen op het station van Zandvoort. Foto LAURENS BOSCH/ANP

Vijf vervoersbedrijven dagen het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat voor de rechter. Zij menen dat staatssecretaris Stientje van Veldhoven (D66) onrechtmatig handelt door NS vanaf 2025 de exclusieve exploitatie van vrijwel het hele spoornet te gunnen.

Arriva, Transdev (Connexxion), Keolis, Qbuzz en EBS, verenigd in de Federatie van Mobiliteitsbedrijven in Nederland (FMN), komen deze week met een dagvaarding voor een civielrechtelijk kort geding. In de dagvaarding, die in bezit is van NRC, stellen de vervoersbedrijven dat Van Veldhoven handelt in strijd met Europese regelgeving en de algemene beginselen van behoorlijk bestuur. Nederland sluit de weg naar meer marktwerking op het spoor ten onrechte af, zeggen de concurrenten van NS. Met het kort geding willen ze voorkomen dat het voorlopige kabinetsbesluit definitief wordt.

In juni liet Van Veldhoven aan de Tweede Kamer weten dat de concessie voor het landelijke spoorwegnet (hoofdrailnet) vanaf 2025 opnieuw naar NS gaat, net als de lopende concessie van 2015 tot 2025. Het gaat om een onderhandse gunning, zonder aanbesteding waarbij geïnteresseerde partijen kunnen meedingen. Het hoofdrailnet omvat 95 procent van de passagierskilometers per trein in Nederland. NS betaalt het Rijk 80 miljoen euro per jaar om de concessie uit te mogen voeren.

Lees ook dit interview met NS-concurrenten Pier Eringa en Anne Hettinga

Nu alleen op regionale lijnen

De FMN-bedrijven, Nederlandse onderdelen van buitenlandse concerns, verzorgen spoorvervoer op regionale lijnen, in opdracht van provincies. Arriva is actief in onder meer Groningen en Limburg, Keolis op drie lijnen in Overijssel, Transdev op de lijnen Arnhem-Doetinchem en Amersfoort-Ede-Wageningen. De vervoerders willen vanaf 2025 ook actief worden op stukjes hoofdrailnet, bijvoorbeeld in combinatie met NS.

Volgens vervoerders omzeilt staatssecretaris met ‘kunstgrepen’ de EU-regels

Volgens de vervoersbedrijven wil Van Veldhoven met „kunstgrepen” de Europese regels omzeilen. Sinds de eeuwwisseling is het beleid van de Europese Unie gericht op liberalisering van het spoor, in 2016 bevestigd in het Vierde Spoorpakket. Voor openbaar personenvervoer geldt het credo ‘aanbesteden, tenzij’. Vanaf eind 2023 gelden strenge voorwaarden om spoorconcessies niet aan te besteden. Door de nieuwe concessie al 4,5 jaar voor het aflopen van de huidige concessie aan NS te gunnen, voorkomt Van Veldhoven dat Nederland aan die voorwaarden moet voldoen.

Lees ook dit interview met scheidend NS-topman Roger van Boxtel

In haar Kamerbrief schreef Van Veldhoven dat zij kiest voor onderhandse gunning vanwege de goede prestaties van NS, en om het bedrijf „stabiliteit, investeringszekerheid en ruimte voor duurzame samenwerking” te geven. Van Veldhoven: „Zo kunnen we de reiziger ook na 2024 een kwalitatief uitstekende reis van deur-tot-deur bieden met voldoende frequenties.”

Volgens de vervoersbedrijven is meer concurrentie juist goed voor dienstverlening aan de reiziger. Voor de regionale lijnen is dat aantoonbaar het geval: treinen werden vernieuwd, informatievoorziening werd verbeterd, frequenties gingen omhoog. Hoe meer marktwerking op het hoofdrailnet uitpakt voor de reiziger verschilt per land: in Engeland leidde versnippering tot chaos en dure kaartjes, in Duitsland tot verbeteringen.

Verwijzing naar andere EU-landen

Van Veldhoven verdedigt haar besluit door te wijzen op andere Europese landen, die liberalisering ook uit zouden stellen door hun spoorconcessies nog snel onderhands te gunnen. In antwoord op Kamervragen moest zij in juli echter erkennen dat zij geen landen kan noemen: „Een aantal landen heeft informeel aangegeven mogelijk onderhandse gunning onder de huidige voorwaarden te overwegen. Die landen hebben hier geen formele besluiten over genomen. Ik kan daarom niet aangeven om welke landen het gaat.”

Het Nederlandse standpunt stuit op meer weerstand. Het Duitse bedrijf FlixMobility, bekend van de FlixBus, overweegt ook een juridische procedure. Een woordvoerder: „Dit besluit maakt het tot 2035 vrijwel onmogelijk om nieuwe internationale treindiensten te starten. We vrezen dat andere landen dit als voorbeeld gaan gebruiken.”

Woensdag spreekt de Tweede Kamer met de staatssecretaris over marktwerking op het spoor en de gunning aan NS. Scheidend NS-topman Roger van Boxtel zei er afgelopen weekend in NRC dit over: „De concurrenten hebben NS scherper gemaakt, dat klopt. Ik heb ook nooit gezegd dat ze weg moeten, maar ik vind niet dat ze groter moeten worden.”