Wat als Duitsland de gaspijpleiding afblaast?

Nord stream 2 Merkel staat onder druk om Nord Stream 2, dat gas van Rusland naar Duitsland moet transporteren, niet te voltooien. Welke opties heeft ze?

Pijplegger Akademik Cherskiy, eigendom van Gazprom, afgelopen mei onderweg op de Oostzee.
Pijplegger Akademik Cherskiy, eigendom van Gazprom, afgelopen mei onderweg op de Oostzee. Foto Vitaly Nevar/Reuters

Met een nauwelijks verhuld dreigement heeft de Duitse regering de druk op Rusland dit weekeinde verder opgevoerd: geef opheldering over de vergiftiging van de Russische oppositiepoliticus Aleksej Navalny met het chemische strijdmiddel novitsjok, of anders…

Het was een harde boodschap verpakt in fluwelen woorden. „Ik hoop niet dat de Russen ons dwingen onze houding ten aanzien van (de gaspijpleiding) Nord Stream 2 te veranderen”, zei minister van Buitenlandse Zaken Heiko Maas (SPD) in een interview met boulevardkrant Bild am Sonntag.

Al dagen groeit in Duitsland de druk op de regering-Merkel om dat juist wél te doen. Om als sanctie tegen Moskou de voltooiing te blokkeren van de pijpleiding, die aardgas van Rusland door de Oostzee naar Duitsland moet gaan transporteren. Voor het eerst heeft nu een lid van het Duitse kabinet Moskou laten weten dat dit een optie is.

Voor Moskou zou het een bittere pil zijn, als de al bijna voltooide pijpleiding niet in gebruik kan worden genomen. Maar ook voor Duitsland zelf zou deze sanctie pijnlijke gevolgen hebben.

„Wie hier om vraagt”, zei Maas in hetzelfde interview, „moet zich bewust zijn van de gevolgen. Bij Nord Stream 2 zijn meer dan 100 bedrijven uit twaalf Europese landen betrokken, ongeveer de helft uit Duitsland.” De Duitse regering staat dus voor een dilemma.

1Welke nadelen kleven voor Duitsland aan het afblazen van Nord Stream 2?

Duitsland is naar schatting voor zeker een derde van zijn gasverbruik afhankelijk van Russisch aardgas. Omdat de regering besloten heeft dat alle kerncentrales in 2022 dicht moeten zijn, en alle kolencentrales uiterlijk 2038, zal de behoefte aan aardgas voorlopig groot blijven. Terwijl een andere belangrijke gasleverancier, Nederland, steeds minder zal kunnen leveren.

Met de extra aanvoer van Russisch gas uit Nord Stream 2 (naast onder meer Nord Stream 1, die al sinds 2011 55 miljard m3 Russische gas per jaar levert) kan Duitsland zijn positie als importeur versterken, wat de prijzen kan drukken. Maar het niet doorgaan van de gaspijp zou Duitsland niet in existentiële problemen brengen, verzekerde energie-expert Marc Oliver Bettzüge zaterdag in de Frankfurter Allgemeine Zeitung.

Wel zou het banen kosten, en mogelijk grote schadeclaims opleveren van bedrijven die betrokken zijn bij de aanleg of bij de financiering (zoals de Duitse bedrijven Uniper en Wintershall en het Nederlands-Britse Shell).

Bovendien wil Duitsland het conflict niet onnodig laten escaleren. Duitsland en Rusland blijven op de lange termijn op elkaar aangewezen, niet alleen als handelspartners op onder meer energiegebied, maar ook als politieke grootmachten op het Europese continent.

2Welke voordelen zou het afblazen van de pijpleiding voor Duitsland hebben?

Van het begin af aan is het project omstreden in de Europese Unie, in Duitsland zélf en bij de grote bondgenoot Amerika. Opschorten of zelfs afblazen van het project kan vermoedelijk op veel steun rekenen.

Polen en de Baltische landen verwijten Duitsland dat het de Russische machtspositie in de regio helpt versterken. Door de nieuwe gasleiding kan Rusland traditionele doorvoerlanden als Oekraïne omzeilen en zo economisch buitenspel zetten. Nu nog zijn de transitvergoedingen een belangrijke bron van inkomsten voor Oekraïne.

Binnen de EU bestaat verder ergernis dat dit Duits-Russische project op gespannen voet staat met de ambitie een gezamenlijk Europees energiebeleid te voeren.

Weerstand tegen de pijpleiding bestaat ook in Duitsland zelf – zelfs binnen de CDU van bondskanselier Merkel. Na de bekendmaking dat Navalny met novitsjok is vergiftigd, is dat verzet nog toegenomen.

De Verenigde Staten betogen al jaren dat Duitsland zich met de pijpleiding te afhankelijk maakt van Rusland. In plaats daarvan zouden de Duitsers beter Amerikaans vloeibaar gas kunnen kopen, vinden de Amerikanen.

In een poging de harde Amerikaanse oppositie (van zowel Republikeinen als Democraten) tegen de pijpleiding af te zwakken, heeft Duitsland besloten subsidie te geven aan de bouw van terminals waar schepen vloeibaar gas kunnen lossen.

Maar dat heeft de Amerikaanse politiek niet milder gestemd over Nord Stream 2. Dit weekeinde zei president Trump nog dat hij niet begrijpt dat Duitsland sancties heeft opgelegd aan Rusland (hij doelde op de Europese sancties in verband met de oorlog in het oosten van Oekraïne) en toch zaken wil doen met het land.

3Wat eist Duitsland van Rusland?

Bondskanselier Merkel zei woensdag dat Rusland opheldering moet geven over de vergiftiging van Navalny. Dat verwacht de wereld van Rusland, aldus Merkel. Het gebruik van novitsjok op Russisch grondgebied is een schending van internationaal recht die vraagt om volledige opening van zaken, viel de secretaris-generaal van de NAVO, Jens Stoltenberg, haar vrijdag bij.

Het logo van Nord Stream 2 op een gaspijp in een fabriek in Tsjeljabinsk.

Foto Maxim Shemetov/Reuters

Maar is vragen om opheldering aan het Kremlin niet zoiets als de hoofdverdachte te vragen een misdaad op te lossen, zoals Bild am Sonntag oppert? Het is in elk geval sterk de vraag of er ook maar iets van verwacht kan worden, gezien de bittere ervaringen na de vergiftiging van de voormalige spion Sergej Skripal in het Verenigd Koninkrijk, en bij het onderzoek naar de ramp met de MH-17.

4Hoe serieus is het dreigement Nord Stream 2 te stoppen?

Een dag voor Merkel vorige week bekendmaakte dat Navalny met novitsjok is vergiftigd, verzekerde ze nog bij een bezoek aan de regio waar de pijpleiding aan land moet komen dat het project ondanks alle tegenstand gewoon voltooid zal worden.

Maar de Duits-Russische betrekkingen zijn de afgelopen jaren gestaag verslechterd: door onder meer de annexatie van de Krim en de oorlog in het oosten van Oekraïne, de Russische rol in de oorlog in Syrië, een tot Rusland herleide hack van het computersysteem van de Bondsdag, en door de moord op een Georgische balling midden in Berlijn, die in opdracht van de Russische geheime dienst gepleegd lijkt te zijn.

Het is niet uitgesloten dat de maat nu vol is voor Merkel en haar regering en dat ze Rusland met een serieuze sanctie willen treffen.

Lees ook: Merkel stapt in machtsvacuüm

Maar behalve het helemaal afblazen van Nord Stream 2, zijn er nog allerlei minder drastische tussenvormen denkbaar. Zoals de pijpleiding wel afbouwen, maar voorlopig niet in gebruik nemen. Of een bouwstop afkondigen – wat dan vooral symbolisch zou zijn, omdat de bouw door Amerikaanse sancties toch al stilligt. Of sancties in Europees verband waarbij Nord Stream 2 buiten beschouwing blijft.

Maar Merkel heeft hoog ingezet. Als Rusland weigert haar tegemoet te komen en sancties blijven desondanks uit, dan slaat ze een slecht figuur.