‘Samengaan met Rusland is politieke zelfmoord voor Loekasjenko’

Uniestaat Nu woede en chaos heersen in de straten van Minsk staat Rusland klaar om de controle over te nemen. Maar hoe?

Deze zondag was er wederom in Minsk wederom een demonstratie tegen het regime van de Wit-Russische president Loekasjenko.
Deze zondag was er wederom in Minsk wederom een demonstratie tegen het regime van de Wit-Russische president Loekasjenko. Foto AP

Blijft Wit-Rusland een onafhankelijk land, of slaagt de Russische president Poetin erin zijn gedroomde Russische ‘superstaat’ met bijna tien miljoen inwoners en 200.000 vierkante kilometer uit te breiden?

Wie het koortsachtig overleg tussen Moskou en Minsk de afgelopen week aanschouwde, kan niet anders dan concluderen dat de ‘vergaande politieke integratie’ waar Moskou en Minsk al jaren over steggelen, aanstaande is. En daarmee hoopt Moskou nog dit jaar de Uniestaat te realiseren, een politiek monsterproject waarin de twee landen min of meer zullen samensmelten, met een gemeenschappelijk douane-, defensie- en energiebeleid. Bij onderhandelingen eind vorig jaar werd zelfs gesproken over de vorming van een gezamenlijke regering en parlement.

Dat de Uniestaat er nu eindelijk gaat komen, was ook de boodschap van de Russische premier Misjoestin, afgelopen week in Minsk. „We hebben vooruitgang geboekt op veel punten, waaronder de toekomst van de Uniestaat”, zei hij, waaraan hij toevoegde dat werd onderhandeld over „samenwerking op het gebied van cultuur, sport, gezondheidszorg, energie en industrie” en het wegnemen van handelsbelemmeringen.

Hoewel hij benadrukte dat Rusland de Wit-Russische soevereiniteit en territoriale integriteit zal respecteren, liet hij weten het als „één met Rusland” te beschouwen. De Wit-Russische president Loekasjenko deed een duit in het zakje, door op te merken dat er van „Brest tot Vladivostok” maar één vaderland bestaat, waar „twee volkeren met dezelfde wortels” wonen. Vorige maand onderstreepte hij al dat de „bescherming van Wit-Rusland vandaag niet minder is dan de bescherming van onze hele ruimte, de Uniestaat, en een voorbeeld voor anderen”.

Lees ook ‘Nog even en buurman Rusland trapt de deur in

Na ruim een maand van protesten tegen zijn regime staat Loekasjenko het water aan de lippen. Geen wonder dat hij de reddingsboei die hem vanuit Moskou wordt toegeworpen, met beide handen aangrijpt. Hij was het zelf die het Uniestaat-verdrag in 1999 sloot, met een toen al wankelende president Boris Jeltsin. Maar zijn hoop die gemeenschappelijke staat te mogen leiden, vervloog toen Jeltsin het stokje overdroeg aan de destijds onbekende Vladimir Poetin. Sindsdien ruziet Loekasjenko met Poetin over tal van onderwerpen, en bestaat de ‘Uniestaat’ vooral op papier.

Poetins voorwaarden

Maar nu na 26 jaar regeren het hele land tegen hem te hoop loopt, rest de Wit-Russische leider weinig anders dan Poetins voorwaarden te accepteren. En, al gaat dat niet van harte, de Russische inmenging in zijn binnenlandse zaken publiekelijk toe te juichen. Het Kremlin kiest vooralsnog niet voor militair ingrijpen, waarmee Poetin vorige maand nog dreigde, maar voor een ‘softere’ aanpak. Zo landde twee weken geleden ongevraagd een vliegtuig vol Russische journalisten in Minsk, om hun stakende, ontslagen en opgepakte Wit-Russische collega’s bij de cruciale zenders te vervangen. Loekasjenko bedankte propagandazender RT vorige week openlijk voor die „steun”.

Maar het is ook Loekasjenko niet ontgaan dat Wit-Russen hun eigen lot willen bepalen en absoluut niet zitten te wachten op inlijving door hun machtige oosterbuur. Om dat te onderstrepen gingen afgelopen weekend opnieuw zo’n tienduizend demonstranten in Minsk de straat op. Niet tégen Rusland maar vóór nieuwe, eerlijke verkiezingen. Aartsbisschop Tadeusz Kondrusiewicz volgde eerder al het voorbeeld van veel bekende Wit-Russen en verklaarde solidariteit aan de demonstranten.

„Akkoord gaan met een gezamenlijke staat met Rusland is politieke zelfmoord – iedereen in Wit-Rusland is daar tegen”, zegt de Russische, in de VS woonachtige, econoom Vladislav Inozemtsev. Hij is daarom van mening dat Loekasjenko alleen maar doet alsof hij de Uniestaat accepteert, om tijd te rekken, terwijl Moskou pretendeert dat de zaak beklonken is. „Wit-Rusland is niet de Krim. Het Kremlin kan geen troepen sturen, enkel geld. Dit is een doodlopende weg, waarin partijen alleen maar doen alsof er vooruitgang wordt geboekt”, aldus Inozemtsev.

Lees ook dit opiniestuk ‘Wit-Rusland gaat naar de hoogste bieder

Besnorde dictator

Dat Poetin zijn Wit-Russische collega openlijk steunt, wil dan ook niet zeggen dat hij niet in zijn maag zit met de besnorde dictator, zegt Agnia Grigas. Grigas is politiek analist en energie-expert bij de Amerikaanse denktank Atlantic Council en auteur van het boek Beyond Crimea, over de harde en zachte tactieken die Poetin inzet om voormalige Sovjetlanden aan Rusland te binden. „Het Kremlin zal Wit-Rusland niet laten gaan, aangezien het de laatste Slavische bondgenoot van Rusland in Europa is”, schrijft Grigas in een reactie op vragen per email. „En de al lang bestaande en reeds lopende plannen voor de Uniestaat verlenen Poetin nu meer legitimiteit om zich te mengen in de politieke ontwikkeling in Wit-Rusland. Maar Moskou is zeker niet getrouwd met Loekasjenko, die zich in het verleden op ongemakkelijke wijze heeft verzet tegen de opname van Wit-Rusland door Rusland en flirtte met de EU en China.”

Ook Grigas is van mening dat Poetin liever een zwakkere en loyalere leider in Minsk zou zien. Ze denkt daarom aan een al dan niet door Rusland goedgekeurde politieke transitie naar een nieuwe president. Helaas is de kandidatenlijst kort en degenen die in aanmerking zouden komen, zoals de gematigde oppositiekandidaat en filantroop Viktor Babaryko, zitten al lang en breed in het gevang. „In een eerder stadium was het nog mogelijk geweest om [de gevluchte oppositieleider] Svetlana Tichanovskaja te erkennen, Babaryko vrij te laten en hem te laten winnen”, meent Inozemtsev.

De vraag is of Poetin de machtsbeluste Loekasjenko ervan zal weten te overtuigen dat een pensioen, al dan niet in Rusland, de minst slechte optie voor hem is. Komende week treffen de leiders elkaar in Moskou. Dan zal blijken hoe warm de betrekkingen nog werkelijk zijn.