Necrologie

David Graeber was geestelijk vader van een protestgeneratie

David Graeber (1961-2020) | antropoloog David Graeber was initiatiefnemer van Occupy Wall Street en voorbeeld voor de Maagdenhuisbezetters van 2015.

David Graeber gefotografeerd in Londen in 2018.
David Graeber gefotografeerd in Londen in 2018. Foto Manuel Vazquez

Op 17 september 2011 trokken tweeduizend mensen naar Zucotti Park in het centrum van Manhattan. Een deel zette een tent op en bleef overnachten. Zij noemden zich ‘de 99 procent’. Ze bleven tot de politie het park twee maanden later ontruimde.

Antropoloog David Graeber, destijds docent aan de Goldsmiths Universiteit in Londen, was in zijn geboortestad New York een van de initatiefnemers en boegbeelden van Occupy Wall Street. David Graeber, zijn leven lang activist, overleed deze woensdag op 59-jarige leeftijd in een ziekenhuis in Venetië. Dat maakte zijn vrouw, kunstenaar Nika Dubrovsky, bekend op Twitter. Over de doodsoorzaak is geen uitsluitsel gegeven.

Graeber muntte de Occupy-kreet ‘Wij zijn de 99 procent’, geïnspireerd op een column van Nobelprijswinnaar Joseph Stiglitz over de almaar groeiende welvaart van de 1 procent rijkste Amerikanen. Twee maanden voor het protest publiceerde Graeber zijn belangrijkste werk: Debt: The First 5000 Years. Debt is een geschiedenis van de schuldenindustrie, beginnend in het Mesopotamië van 3500 v.Chr. Geld, betoogt Graeber, is niet zozeer uitgevonden als eenvoudig ruilmiddel, maar in de eerste plaats om schulden af te kopen. En schuld is een machtsmiddel bij uitstek.

In Zucotti Park verzamelden zich in september 2011, op het hoogtepunt van de schuldencrisis, studenten met studieschuld, onderbetaalde dienstverleners die gebukt gingen onder draconische rentes op hun creditcardrekeningen, en vakbondsmensen met onbetaalbare hypotheken. Schuld leek de bindende factor onder de demonstranten. Die ene procent heeft de macht, de rest ligt ervoor krom, zo was de boodschap – en na de bankencrisis leek het establishment er vooral op uit de status quo van voor 2008 zo snel mogelijk te herstellen.

Beschermde superrijken

Voor Graeber, zijn leven lang anarchist en activist, vormde Occupy Wall Street het bewijs dat het mogelijk was om te breken met een systeem dat superrijken beschermt ten koste van de rest. In zijn boek The Democracy Project (2013), waarin hij verslag doet van zijn ervaringen in Zucotti Park, schrijft hij: „Door ons te verzamelen in het volle zicht van Wall Street, en door een gemeenschap te creëren zonder geld, gebaseerd op principes van democratie en wederzijdse zorg, solidariteit en steun, stelden de bezetters een revolutionair voorbeeld, daarbij de macht van het geld uitdagend, en bovendien de macht van het geld om te bepalen waar het leven over zou moeten gaan.” Hij was optimistisch over wat Occupy had bewerkstelligd: het zou de neoliberale hegemonie aan het wankelen hebben gebracht.

Als anarchist bepleitte Graeber ‘prefiguratieve’ politiek: het protest is niet bedoeld om concessies af te dwingen van de zittende macht, maar moet de samenleving die wordt nagestreefd weerspiegelen. „Handel alsof je al vrij bent”, zo luidde Graebers leus. In Zucotti Park betekende dat dat er geen leiders waren, en evenmin vastomlijnde doelen of eisen, want daarmee zouden de politici aan wie ze gericht zouden zijn worden gelegitimeerd. Alles moest democratisch en volgens consensus worden beslist in zogenoemde General Assemblies, die urenlang konden duren.

In 2015 organiseerden de studenten van de UvA hun Maagdenhuisbezetting volgens Graebers Rules for Radicals. Graeber kwam naar Amsterdam om de ademloos luisterende studenten toe te spreken, karakteristiek erudiet, bloedfanatiek en goedlachs.

In 2015 publiceerde Graeber ook The Utopia of Rules: On Technology, Stupity and the Secret Joys of Bureaucracy, over groeiende bureaucratie in het kielzog van digitalisering; in 2018 verscheen Bullshit Jobs, over de geestdodende banen die worden opgetuigd om mee te kunnen blijven doen in de consumptiemaatschappij.

Met zijn aanklacht tegen de innige verstrengeling van machthebbers en financiële elites, en zijn egalitaire wijze van protest inspireerde hij een generatie demonstranten die het net als Graeber maar moeilijk kan verkroppen dat alles steeds bij het oude lijkt te blijven terwijl de wereld om verandering schreeuwt.