Recensie

Recensie Vormgeving

Aaibare paleizen voor de arbeider

Architectuur Onlangs werden in Amsterdam de restauratie van Het Schip en De Spaarndam 2 voltooid. Geen detail was te min voor de architect Michel de Klerk.

Als God of de Duivel in de details zit, dan zijn ze alomtegenwoordig in het gerestaureerde postkantoor van Het Schip in de Amsterdamse Spaarndammerbuurt. Als sluitstuk van de jarenlange renovatie van Het Schip, het door Amsterdamse-Schoolarchitect Michel de Klerk (1884-1923) ontworpen arbeiderspaleis uit 1921, is het postkantoor nu vrijwel geheel in oude luister hersteld – en het resultaat is verbluffend. Overeenkomstig zijn uitspraak „Niets is mooi genoeg voor de arbeider die al zo lang zonder schoonheid heeft moeten leven”, blijken voor De Klerk, zelf het zeventiende kind van een arme diamantbewerker, zelfs deurscharnieren niet te banaal te zijn geweest om te versieren met kettinkjes van glimmende steentjes.

Foto Herman Bunzing

Mooiste cellen van Nederland

Gevestigd in het lage, op een schip lijkende deel waaraan De Klerks wereldberoemde driehoekige woningblok zijn naam heeft te danken, bleef het postkantoor van 1921 tot 2000 in functie. Hoewel het interieur in de loop van de twintigste eeuw niet ontkwam aan veranderingen en eens gedeeltelijk PTT-groen was geschilderd, was De Klerks ontwerp zo goed, degelijk en mooi dat het goeddeels ongeschonden bleef. Zo is het gebogen plafond, dat zowel de kantoor- als publieksruimte omspant en zo het interieur ondanks de loketten tot één geheel maakt, intact gebleven. Ook de twee prachtige telefooncellen – eentje in het kantoordeel om de verbinding met de opgeroepene te maken en een ‘spreekcel’ in het publieksdeel – zijn nooit gesloopt. In de twee mooiste telefooncellen van Nederland zijn nu telefonische apparaten geplaatst uit de begintijd van het kantoor.

In één opzicht is De Klerks postkantoor, waar de arbeiders van de Spaarndammerbuurt hun weekloon konden halen in plaats van in de kroeg, zelfs voorbij de oorspronkelijke staat gerestaureerd. Bij de oplevering in 1921 had het kantoordeel een vloer van linoleum op grenenhouten planken. Maar tijdens het onderzoek naar de juiste kleuren en andere details van het postkantoor bleek uit oude bestektekeningen dat De Klerk eigenlijk een vloer van alleen esdoornhout had gewild. Die ligt er nu, zodat De Klerk bijna een eeuw na de oplevering van het kantoor (en zijn dood in 1923) alsnog zijn zin heeft gekregen.

Foto Herman Bunzing

Ook een grappig en allang verdwenen detail is weer terug. Tijdens het onderzoek dook ook een foto op die een Japanse architectuurstudent begin jaren twintig van het interieur had gemaakt. Daarop is te zien dat op het in hout uitgesneden woord ‘verboden’ op een klapdeur niet ‘toegang’ volgde, maar een houten hand met een zwarte knuppel. Op een onbekend moment in de twintigste is de sterke hand verdwenen, maar hij is nu weer terug.

Verdwenen grauwheid

God of de Duivel is ook nadrukkelijk aanwezig in Spaarndam 2, het woningblok schuin tegenover het postkantoor, waarvan de renovatie (verduurzaming) en restauratie onlangs ook werd voltooid. Lange tijd was dit eveneens door De Klerk ontworpen woningblok de iets jongere, maar grauwere broer van Het Schip.

Foto Herman Bunzing

Maar nu het in opdracht van woningbouwvereniging Eigen Haard voorbeeldig is opgeknapt, blijkt zijn grauwheid te wijten zijn geweest aan een goedkope renovatie in de jaren tachtig. Nadat de meestermetselaars van Van Milt restaurateurs 200.000 nieuwe stenen volgens het oorspronkelijke ontwerp van De Klerk hebben gemetseld, blijkt Spaarndam 2 niet onder te doen voor Het Schip. Niet alleen vormen de gele, zwarte en rode geveldelen met de groene deuren een knetterend bont geheel, maar ook zijn de gele bakstenen zo mooi golvend gemetseld dat ze een aaibare vacht lijken te vormen.

Foto Herman Bunzing

Ook in Spaarndam 2 heeft De Klerk alle details met ongewoon veel zorg ontworpen. Zo bestaat het houten hekwerk van de balkons aan de achterzijde van het blok, gewoonlijk de kant waaraan architecten weinig aandacht besteden, uit drie gepotdekselde planken waarop tientallen bliksemschichten zijn geplaatst.

Een van de mooiste details van Spaarndam 2 zit in de groene voordeur van de hoekwoning op de begane grond aan de spoorzijde: hier heeft het deurruitje de vorm gekregen van een sneeuwkristal die wordt doorsneden door een spiraalschelp.

Archivolt architecten: Restauratie postkantoor Het Schip en Spaarndam 2

●●●●●

Vanaf 8 september is het postkantoor van Het Schip te bezoeken tijdens de rondleidingen door Museum Het Schip, waar t/m 17 jan. 2021 de tentoonstelling ‘Bruno Taut. De fantasie voorbij’ is te zien. www.hetschip.nl