Analyse

Merkel stapt bij zaak-Navalny in machtsvacuüm

Rol Duitsland Merkel, normaal wars van grote woorden, ziet dat ze nu niet anders kan. Maar om Moskou te laten luisteren is ferme taal niet genoeg.

Daar stond Angela Merkel, woensdag aan het eind van de middag, op dat moment even de leider van de westerse wereld. Merkel, die eigenlijk niet van grote woorden houdt, en ook niet van megafoondiplomatie.

De wereld verwacht opheldering van Rusland, zei ze in een scherpe verklaring over de vergiftiging van de Russische oppositiepoliticus Aleksej Navalny. „De misdaad tegen Navalny richt zich tegen de fundamentele waarden en rechten waar wij voor staan.”

Navalny, zei ze met ingehouden verontwaardiging, „is het slachtoffer van een misdrijf. Hij moest tot zwijgen worden gebracht.”

Het was niet de president van de Verenigde Staten die Rusland tot de orde riep, zoals de afgelopen decennia gebeurd zou zijn. Het was de voorzichtige Duitse bondskanselier, die jaar in, jaar uit met eindeloos geduld het gesprek met de Russische president Vladimir Poetin op gang heeft gehouden. Over Oekraïne, over Syrië, over Libië, en recentelijk over Wit-Rusland. Duitsland heeft belang bij goede banden met Rusland.

Maar de moordaanslag op Navalny, met een chemisch wapen uit de ‘novitsjokgroep’, kon niet onbeantwoord blijven. Een snel en krachtig antwoord uit Washington kan onder president Trump niet meer verwacht worden. En dus stapte Merkel in het machtsvacuüm.

Omdat Navalny in een Duits ziekenhuis ligt. Omdat een Duits laboratorium heeft vastgesteld dat het niet zomaar een vergif was waarmee hij is aangevallen, maar een wapen waarvan moeilijk voorstelbaar is dat anderen dan de Russische overheid erover beschikken.

Geen illusies

Merkel trok de leidersrol ook naar zich toe omdat Duitsland het grootste land van de Europese Unie is. Omdat zijzelf voor deze confrontatie het gezag en de ervaring heeft - en geen illusies koestert over Poetin.

En niet in de laatste plaats treedt Merkel naar voren omdat Duitsland, dat sinds de Tweede Wereldoorlog terugschrikt voor een openlijke leiderschapsrol, langzamerhand is gaan beseffen dat het toch echt meer verantwoordelijkheid moet nemen in de wereld. In zijn eigen belang en dat van de democratische waarden waar de Europese Unie voor staat.

Het tekent de huidige overgangstijd in de geopolitieke verhoudingen. Amerika neemt minder verantwoordelijkheid voor de wereld. Europa moet zijn lot meer in eigen handen nemen. En dat betekent ook: grootmachten als Rusland en China zo nodig zelf krachtig partij bieden.

Lees ook: Navalny vergiftigd met novitsjok

Daarvoor zijn woorden – hoe scherp en zelfverzekerd ook – niet genoeg. Het Kremlin is daar nooit erg van onder de indruk.

De vraag is nu met wat voor acties Merkel haar ferme taal geloofwaardigheid kan geven. Duitsland heeft een belangrijke rol gespeeld bij het instellen van Europese sancties tegen Rusland na de annexatie van de Krim in 2014. Maar veel hebben die sancties niet opgeleverd, in elk geval geen koerswijzing van Moskou in Oekraïne.

Merkels eerste zet in deze kwestie was simpel, krachtig en bracht Poetin in een lastig parket. Meteen nadat het nieuws over de (toen nog vermeende) vergiftiging van Navalny bekend werd, maakte ze mogelijk dat hij naar Duitsland werd gebracht en in een Duits topziekenhuis werd behandeld.

Internationaal podium

Dat was niet alleen een humanitair gebaar. Het was ook een concrete politieke actie. De zaak-Navalny kwam er onmiddellijk mee op een groot internationaal podium. Te voorzien was dat Duitsland in conflict met Rusland zou raken, mocht blijken dat de Russische bewering dat van vergiftiging geen sprake was niet klopte. Merkel schrok daar niet voor terug.

Opvallend was dat de bondskanselier woensdag uitgebreid duidelijk maakte dat Poetin niet alleen met háár te maken heeft. Ze had haar verklaring met haar belangrijkste ministers en de fracties in de Bondsdag afgestemd, en ook met president Steinmeier had ze overlegd – een teken van het grote gewicht dat Duitsland aan de kwestie toekent. Daarnaast maakte Merkel duidelijk dat ze haar partners in de Europese Unie en de NAVO inschakelt, en de zaak voorlegt aan de Organisatie voor het Verbod op Chemische Wapens (OPCW).

Dat zijn allemaal signalen, maar nog geen concrete dwangmiddelen om Rusland te bewegen opening van zaken te geven over de vergiftiging. Want hoe eensgezind zijn NAVO en EU als het erop aankomt?

Lees ook dit profiel van de Russische oliegigant Gazprom: Pijpleidingen voor Poetin

Binnen en buiten Duitsland groeit de druk op Merkel om Moskou te treffen waar het pijn doet: door een streep te halen door de voltooiing van de omstreden gaspijpleiding Nord Stream 2, die aardgas door de Oostzee van Rusland naar Noord-Duitsland moet transporteren.

Het afblazen van het project, dat al voor 90 procent klaar is, zou een bittere tegenvaller zijn voor Rusland. Maar ook voor Duitsland zelf. Tegelijk zou het wel heel duidelijk maken dat het de regering-Merkel menens is. En dat Rusland, ook al blijft het een belangrijke gasleverancier, voorlopig heeft afgedaan als strategische partner.