IJslanders relaxen in een bubbelbad in een wijk van Reykjavik. De IJslandse samenleving bleef tijdens de corona-uitbraak grotendeels open.

Foto Árni Torfason/AP

Interview

IJslandse neuroloog Kári Stefánsson: ‘We hebben de beste instituten van de VS en het VK verslagen’

IJslandse neuroloog Kári Stefánsson De arts die een sleutelrol speelde in de succesvolle corona-aanpak van IJsland heeft een stevige boodschap voor andere landen. Die hebben in zijn ogen gefaald als samenlevingen. „De bestrijding van het virus is relatief simpel.”

Kári Stefánsson zit voorovergebogen boven een onderzoeksmanuscript in zijn werkkamer. De neuroloog heeft daar eindelijk weer eens tijd voor, sinds zijn bedrijf in maart begon met het massaal testen van de IJslandse bevolking op het coronavirus. De eigenzinnige Stefánsson is oprichter van deCODE genetics, dat een cruciale rol speelde in de succesvolle corona-aanpak van IJsland. In zijn thuisland heeft hij de reputatie van een rockster. Niet alleen door zijn successen, maar ook vanwege zijn vaak gepeperde uitspraken over politici. Zo noemde hij de minister van Volksgezondheid in mei nog een „arrogant, tien jaar oud meisje dat niemand laat uitspreken”, omdat ze het oneens waren over de testaanpak op het vliegveld van Keflavík.

Aan het begin van een interview in zijn chaotische werkkamer doet hij zijn reputatie meteen eer aan. Met zijn twee meter, grijze baard en blind rechteroog is Stefánsson een imponerende verschijning. „Ik heb geen flauw benul wat je hier komt doen, ga zitten”, zegt hij zonder op te kijken.

59.000 tests

In vier maanden tijd heeft deCODE ongeveer 59.000 pcr- en antistoffentests afgenomen – goed voor een zesde van de IJslandse bevolking, vertelt hij. In een woensdag gepubliceerd artikel in The New England Journal of Medicine concluderen Stefánssons onderzoekers op basis van gegevens van ruim 30.000 personen die Covid-19 hebben gehad dat de antistoffen tegen het virus zeker vier maanden in het bloed blijven. Dat weerspreekt een recente publicatie van Britse onderzoekers, die vaststelden dat de afweer tegen Covid-19 snel slijt. Het is voor het eerst dat op deze schaal antistoffen in het bloed zijn onderzocht. De bevindingen van Stefánssons team bieden hoop voor vaccins en groepsimmuniteit.

Stefánsson reed begin maart naar zijn werk en hoorde op de radio dat in China 3,4 procent van de coronapatiënten overleed. IJsland had toen al zijn eerste besmettingen en Stefánsson bood de regering direct aan om iedereen die wilde op het eiland te testen. „We wilden zoveel mogelijk data verzamelen om vast te stellen wat er aan de hand was.” De laboratoria van deCODE, die normaal gesproken worden gebruikt voor genetisch onderzoek naar ziektes, werden binnen een paar dagen omgebouwd om op grote schaal coronatests te verwerken. „Het was alsof we twintig jaar voor dit moment hadden getraind.”

IJsland wordt internationaal geroemd om zijn succesvolle aanpak van het coronavirus. Met Stefánsson’s teststrategie en een snel opgezet team voor bron- en contactonderzoek onder leiding van politierechercheurs, had het land de uitbraak binnen een maand onder controle. Tegen april was IJsland ‘coronavrij’ en probeerde het land weer toeristen aan te trekken. Iedereen die aankomt op het eiland, wordt verplicht getest of moet twee weken in quarantaine. De regering van premier Katrín Jakobsdóttir was zelfs zo zelfverzekerd dat zij aan het begin van de zomer bij Schengenpartners in Brussel lobbyde om Amerikaanse bezoekers toe te mogen laten op het eiland.

Een nieuwe uitbraak eind juli, met tientallen nieuwe besmettingen, was binnen twee weken onder controle. Onder druk van Stefánsson en andere experts besloot IJsland het grensbeleid wel iets aan te scherpen. Sinds een paar weken moet iedereen die aankomt twee tests doen, bij aankomst en vijf dagen later, en daar tussenin moeten mensen in quarantaine. Die strategie is cruciaal, stelt Stefánsson, om een nieuwe uitbraak te voorkomen. In totaal heeft IJsland nu iets meer dan tweeduizend bevestigde besmettingen gehad, en tien doden als gevolg van Covid-19.

Wat hebben jullie van het onderzoek naar Covid-19 geleerd?

„Dat de bestrijding ervan relatief simpel is. Je kan makkelijk een groot percentage van de bevolking testen. De informatie die dat oplevert, kun je gebruiken om de uitbraak te monitoren en personen te isoleren of in quarantaine te plaatsen. Wij hebben onze grenzen nooit gesloten, we hebben onze basisscholen en winkels opengehouden. Ja, we hadden een verbod op samenkomsten van meer dan twintig mensen op het hoogtepunt van de uitbraak. Muziekzalen, bioscopen en bars gingen dicht. Maar de samenleving was zo goed als open. Als je een lockdown instelt zoals dat op veel plekken is gebeurd, ben je eigenlijk bezig met een ongerichte quarantaine. Wij deden een gerichte quarantaine.”

Je kunt ook zeggen: jullie hebben als eiland mazzel gehad, met maar één internationaal vliegveld en een kleine bevolking.

„Dat is absolute nonsens. IJsland heeft geluk gehad dat wij er waren, zodat we snel het testen op ons konden nemen. Maar als het Verenigd Koninkrijk zijn instituten op dezelfde wijze als IJsland had ingezet – Oxford, Cambridge – hadden ze precies hetzelfde kunnen bereiken als wij. Of neem de Verenigde Staten, met de 25 beste universiteiten van de wereld, vol mensen die barsten van het talent. Die universiteiten hadden ook ingezet kunnen worden om op tijd te beginnen met testen en data te verwerken. Die twee landen hebben gefaald als samenlevingen.”

Zijn jullie betaald voor het werk?

„Nee, daar hebben we niet om gevraagd. Je moet je voorstellen dat het aan het begin van de epidemie alle hens aan dek was. Het zag er heel eng uit. Iedereen deed mee om de uitbraak onder controle te krijgen.”

Dat klinkt nobel voor een commerciële onderneming.

„Nee, we hebben simpelweg de samenleving beschermd waarvan wij zelf deel uitmaken. De coronacrisis heeft op de meeste plekken het goede in mensen naar boven gehaald. Hoewel ik de VS als uitzondering beschouw, omdat ze daar een raaskallende gek als president hebben.” Stefánsson grinnikt: „Maar dat is niet een heel originele uitspraak.”

De internationale erkenning voor deCODE’s werk moet prettig zijn.

Hij zucht. „Luister, ik wist precies waartoe wij in staat waren. Wij lopen al twintig jaar wereldwijd voorop op het gebied van menselijke genetica. Het is eigenlijk onvoorstelbaar dat een landje van 360.000 inwoners een organisatie heeft opgetuigd die het beter deed dan de rest van de wereld. We hebben de beste instituten van de VS en het VK verslagen.”

In Nederland werden aanvankelijk alleen mensen getest met een verhoogd risico. En voor het laten doen van een antistoffentest, moet je op dit moment betalen.

„Het is extreem belangrijk dat zowel de virustest als antistoffentest gratis en beschikbaar zijn voor wie maar wil. Je hebt die informatie namelijk nodig om je voor te bereiden op een nieuwe golf besmettingen. Anders heb je geen flauw idee in hoeverre het virus zich heeft verspreid.”

Wat is uw grootste zorg nu?

„Ik maak mij het meest zorgen om de economische gevolgen van deze crisis. De epidemie treft armen zwaarder dan rijken, net als bijna alle andere ziektes. Dat zie je vooral duidelijk in de VS. Een van de belangrijkste factoren die je gezondheid bepalen, is je sociaal-economische status. Die is uiteindelijk een kwestie van geluk. Misschien zal de epidemie dat onder de aandacht brengen, zodat we er iets aan gaan doen. De huidige vorm van kapitalisme in het Westen heeft gefaald. De epidemie gaat vooral buitengewoon ernstige gevolgen hebben voor mensen die het toch al moeilijk hadden.”

Volg ook de wereldwijde race naar een vaccin

Correctie (3 september 2020): In een eerdere versie van dit artikel werd de IJslandse premier aangeduid als Katrín Jakobdóttir. Haar naam is Katrín Jakobsdóttir. Dat is hierboven aangepast.