Reportage

Brandhaard Brazilië biedt zich enthousiast aan als proeftuin voor coronavaccins

Proeven coronavaccins Brazilië is uitermate geschikt voor het grootschalig uitproberen van de coronavaccins die momenteel in ontwikkeling zijn. „Door mee te doen met testen kunnen wij Brazilianen iets positiefs brengen.”

Het medisch instituut IDOR in Rio de Janeiro is een van de plekken in Brazilië waar de proeven met het Oxford-vaccin worden uitgevoerd.
Het medisch instituut IDOR in Rio de Janeiro is een van de plekken in Brazilië waar de proeven met het Oxford-vaccin worden uitgevoerd. Foto Pilar Olivares

De dag dat Jackeline Desiderio (43) voor het eerst geïnjecteerd zou worden met een vaccin tegen Covid-19 raakte haar 11 jarige zoontje João Pedro in paniek. „Ik ben er nog niet klaar voor om je te verliezen, ma”, riep hij huilend. Nu, ruim een maand later, staat zijn moeder – die de eerste injectie prima doorstond – aan de vooravond van de tweede injectie met het Oxford-vaccin. De 11-jarige João Pedro is nu minder bezorgd. „Ik ben echt trots op haar. Ze neemt een risico, maar ze doet dat voor de gezondheid van de hele wereld”, zegt hij.

Desiderio zit met haar kinderen en moeder aan tafel in een sfeervol huis in Jacarepagua, een wijk in het westen van Rio. De oproep voor het vaccin-experiment zag ze online. Ze meldde zich onmiddellijk aan. Al jaren werkt ze met mannen en vrouwen die met hiv/aids besmet zijn en daarom voelde deelname voor haar als een roeping. Ze laat een minuscuul plekje zien op haar linker bovenarm, waar eind juli de prik werd gezet. Nadat haar bloed was afgenomen, ze een verplichte zwangerschapstest had ondergaan en een eindeloze vragenlijst had ingevuld, volgde de snelle injectie. „Ik vind het een eer om mee te doen. Ik ken mensen die besmet zijn geraakt en zijn overleden. Brazilië behoort tot de landen met het hoogste aantal Covid-doden en besmettingen. Er moet een remedie komen. Dat is onze enige redding”, zegt ze vol overtuiging.

In het medisch instituut IDOR, in de wijk Botafogo, maakt arts en onderzoeker Antonio Carlos Moraes zich op voor een nieuwe dag. Ook vandaag zullen weer tientallen vrijwilligers het Oxford-vaccin toegediend krijgen. „We ontvingen in de twee dagen na onze oproep al meer dan tienduizend aanmeldingen van vrijwilligers. De Brazilianen willen dolgraag meedoen. Er zijn lange wachtlijsten. We testen nu eerst zo’n vijfduizend mensen, in Rio, São Paulo en Salvador”, zegt Moraes, die de testfase van het Oxford-vaccin in Rio leidt.

De eerste fase is inmiddels afgerond, waarna deelnemers ook op afstand en via thuisbezoeken verder gecontroleerd worden. Fase twee is afgelopen week begonnen; hierbij wordt een groot deel van de eerste groep, ook Jackeline Desiderio, opnieuw gevaccineerd. De verwachtingen over het Oxford-vaccin zijn hooggespannen, het toonaangevende medische tijdschrift The Lancet noemde de eerste resultaten al hoopvol.

Ongelijkheid uitvergroot

Het Oxford-vaccin wordt behalve in Brazilië in onder meer Zuid-Afrika en Groot-Brittannië getest. Maar Brazilië is daarnaast voor meer vaccins een proeftuin. Ook het Chinese vaccin CoronVac wordt er onder bijna tienduizend vrijwilligers uit de medische zorg getest. Daarnaast is Brazilië zelf bezig met de ontwikkeling van een vaccin. Tenslotte heeft een van de deelstaten een samenwerkingsovereenkomst getekend met de producenten van het Russische vaccin Spoetnik V, dat naar verwachting half oktober op de markt komt.

Brazilië (210 miljoen inwoners) telt inmiddels ruim 120.000 bevestigde Covid-19-doden en bijna 4 miljoen vastgestelde besmettingen. Dat het virus hier nog volop circuleert, maakt Brazilië erg geschikt voor vaccintesten. En de nood is hoog. „De coronacrisis heeft zeker in landen als Brazilië met een sterke ongelijkheid een enorme impact, betoogt dokter Moraes. ”Door Covid-19 wordt die nog verder uitvergroot. Alles staat hier onder druk. Mensen beseffen steeds meer dat het vinden van een vaccin de enige oplossing is. De manier om weer vrijheid te krijgen. Om gezondheid en werk terug te krijgen en de economie weer op te starten.”

Het verklaart volgens hem voor een groot deel de toestroom van (onbetaalde) vrijwilligers. Naast mensen uit de medische sector is ook gericht gezocht naar vrijwilligers met riskante beroepen, zoals buschauffeurs en horecapersoneel.

Lees ook deze reportage over de coronarecessie in Brazilië: Zo ben je strandverkoper in Copacabana, en zo ben je dakloos

Op de tweede verdieping van het instituut meldt zich een jongen in een beige broek, met schoudertas en een mondkapje. Bij een loket overhandigt hij zijn paspoort. „Is dit de eerste keer dat je geïnjecteerd wordt?”, vraagt dokter Moraes. De jongen knikt, de arts steekt zijn duim omhoog. In een wachtruimte die baadt in sfeervol zacht licht, staat een pruttelend koffiezetapparaat. Ongeveer tien vrijwilligers wachten hier tot ze aan de beurt zijn. Er wordt druk ge-appt, iemand leest een boek, een vrouw van een jaar of dertig zit op een hippe zitzak met haar laptop op schoot.

De groep is divers, net als de Braziliaanse samenleving. „Ons land is multi-etnisch en gemengd en ook dat maakt Brazilië ook extra geschikt en interessant als proeftuin,” vervolgt Moraes. „We hebben daarbij een sterke traditie van vaccineren, onderzoek en omvangrijke inentingscampagnes. De farmaceutische industrie draait op volle toeren en Brazilianen zijn gewend aan vaccineren.”

Ik wil me inzetten voor de generatie van mijn kinderen, zodat zij opgroeien zonder deze corona

Jackeline Desiderio vrijwilliger Oxford-vaccinproef

Na de vaccinatie, die in een klein kamertje een verdieping hoger plaatsvindt, moeten de mensen nog vijftien minuten wachten om te kijken of hun lichaam goed reageert en er bijvoorbeeld geen allergische reactie optreedt. „Ik voelde niets na de prik”, zegt Jackeline Desiderio. „Pas de volgende dag kreeg ik een stijve arm en had ik lichte hoofdpijn.” Na wat paracetamols had ze nergens meer last van. Meedoen als proefkonijn is voor haar als alleenstaande moeder van drie kinderen ook een manier om iets bij te dragen aan hun toekomst. „Ik wil me inzetten voor de generatie van mijn kinderen, zodat zij opgroeien zonder deze corona.”

En er knaagt een schuldgevoel. „Ik heb op president Bolsonaro gestemd en mede door zijn wanbeleid zit ons land nu in deze situatie.” De rechts-populist vindt de anti-Covid-maatregelen allemaal maar onzin. Twee ministers van Gezondheidszorg die het niet met hem eens waren en juist strikte maatregelen wilden, moesten het veld ruimen. „Hoe heb ik in godsnaam op die man kunnen stemmen, die ons nu allemaal in gevaar brengt en Brazilië zo’n slecht imago heeft kunnen geven, denk ik nu. Door mee te doen met testen kunnen wij Brazilianen misschien toch iets positiefs bijdragen”, zegt ze hoopvol.

Ook Chinees vaccin getest

In Brazilië’s volkrijkste deelstaat São Paulo, zwaar getroffen met bijna 30.000 doden en 800.000 besmettingen, wordt flink geïnvesteerd in het vaccin van het Chinese farmaceutische bedrijf Sinovac, in samenwerking met het Braziliaanse medisch instituut Butantan. Volgens onderzoeker en arts Ricardo Palácios, die de inentingen met het zogeheten CoranaVac begeleidt, wordt voorlopig uitsluitend getest op zorgpersoneel. Dit omdat zij de kans lopen intensief in aanraking te komen met Covid-patiënten. „De mensen worden geïnjecteerd en na twee weken krijgen ze een tweede dosis. Vervolgens wordt na wederom 14 dagen onderzocht of de geïnjecteerde stoffen het virus neutraliseren en het immuunsysteem versterken. Zodra ze hoofdpijn krijgen of koorts, wordt onderzocht of het Covid-symptomen zijn of iets anders, bijvoorbeeld griep”, vertelt hij.

Volg de wereldwijde race naar het vaccin via de NRC-vaccintracker

De gouverneur van São Paulo, João Doria noemde de dag dat de eerste vrijwilliger werd ingeënt „historisch”. Hij zei er vol overtuiging bij dat volgend jaar „heel São Paulo zal worden gevaccineerd met het Chinese medicijn”. Brazilië heeft twee deals getekend om met voorrang toegang tot zowel het Chinese als het Russische vaccin te krijgen, waarbij het land de medicijnen vervolgens ook mag produceren voor de Latijns-Amerikaanse markt.

Vrijwilligster Jackeline Desiderio vertrouwt vooral op het Oxford-vaccin. „Vanuit mijn werk met hiv-patiënten weet ik hoe ingewikkeld en moeizaam het proces is, voordat er een betrouwbaar vaccin is. Oxford heeft als instituut een goede naam. Ik zou het niet aandurven om snel mee te doen aan testen met het Chinese of Russische vaccin.”

Vrijwilliger Jackeline Desiderio toont op haar mobieltje een foto van het moment dat ze haar eerste prik kreeg.

Foto Pilar Olivares

Voor arts-onderzoeker Moraes is Brazilië’s bijdrage aan de zoektocht naar een vaccin een kroon op zijn 36-jarige loopbaan. „Als arts in een land met zoveel besmettingen en zo’n negatief imago als het gaat om de bestrijding ervan, is onze massale deelname iets positiefs. We staan voor de mogelijkheid om de geschiedenis van de mensheid te veranderen. Covid-19 is de grootste uitdaging van onze generatie. Dit vaccin maken is als de zoektocht naar de Heilige Graal, iedereen hoopt het te vinden.”