Waarom schoot de 17-jarige Kyle Rittenhouse twee betogers dood?

Reconstructie schietpartijen De politieke verdeeldheid in de Verenigde Staten komt pijnlijk tot uiting bij het geweld in Kenosha. De jonge burgerwacht die vermoedelijk betogers beschoot, wordt op rechts omarmd als een patriot die handelde uit zelfverdediging. Links ziet een extremist die voor eigen rechter ging spelen.

Muurschildering in Kenosha, naar aanleiding van het neerschieten van de zwarte Amerikaan Jacob Blake.
Muurschildering in Kenosha, naar aanleiding van het neerschieten van de zwarte Amerikaan Jacob Blake. Foto Brendan McDermid

Kyle Rittenhouse kon wel eens een belangrijker naam worden in verband met de ongeregeldheden in Kenosha, Wisconsin dan Jacob Blake, de man met wie het allemaal begon op zondag 23 augustus. De 29-jarige Blake werd, toen hij in zijn auto stapte na een poging tot aanhouding, zeven keer in de rug geschoten door een politieman. Drie van zijn zoons zaten op de achterbank. Blake is een Afrikaans-Amerikaanse man, hij was ongewapend – zij het dat de politie later een mes op de vloer van zijn auto vond. Na het op video vastgelegde incident werd dagelijks in Kenosha gedemonstreerd. ’s Avonds liepen de demonstraties telkens uit op ongeregeldheden, waarbij gebouwen in vlammen opgingen en winkels werden geplunderd.

Op dinsdag plaatste ‘Kenosha Guard’ een oproep op Facebook. Beheerder Kevin Mathewson, een voormalig gemeenteraadslid van Kenosha schreef: „Zijn er patriotten die het wapen willen opnemen en onze stad vannacht willen beschermen tegen het boze tuig?” Diezelfde dag rijdt de 17-jarige Kyle Rittenhouse van zijn woonplaats Antioch, Illinois, naar Kenosha, een rit van een half uur, zo blijkt uit reconstructies van Amerikaanse media. Met een semi-automatisch geweer over de ene en een verbandtrommel over de andere schouder houdt hij daar ’s avonds met andere gewapende mannen de wacht bij een autobedrijf. Hij biedt gedurende de avond zijn diensten aan als verpleger. En tegen middernacht heeft hij twee mensen doodgeschoten en één verwond.

Hoofdtoneel politieke debat

Omdat dit alles zich afspeelt op het hoofdtoneel van het Amerikaanse politieke debat, op ruim twee maanden voor de presidentsverkiezingen, zijn aan weerszijden van het spectrum direct de stellingen betrokken. Is Blake louter slachtoffer of een gewelddadige arrestant? Is Rittenhouse een held of iemand die het recht in eigen hand nam?

De Democratische dominee Al Sharpton stond meteen naast Blakes familie tijdens een persconferentie. De vader van Blake sprak deze week een uur met de Democratische presidentskandidaat Joe Biden en diens running mate Kamala Harris. Donald Trump had niets van zich laten horen, zei de vader. De president zei vrijdag wel op de vraag van een journalist dat hij het filmpje kende en dat hij „niet plezierig vond” wat hij daar zag.

Conservatieve steun voor Kyle Rittenhouse richtte zich zowel op de gewelddadigheid van de demonstranten, als op de reactie van de politie en vooral op het recht van burgers zichzelf gewapenderhand te verdedigen. Een van zijn advocaten noemde Rittenhouse een minuteman, naar de milities die voor de Amerikaanse onafhankelijkheid streden. Hij twitterde zaterdag dat „Kyle zijn gemeenschap beschermde waar zijn overheid faalde, en hij verdedigde zichzelf. God heeft hem dat recht gegeven en geen aanklager zal dat hem mogen afnemen.”

Het openbaar ministerie heeft een strafklacht tegen Rittenhouse opgesteld waarin hij wordt aangeklaagd wegens tweemaal moord en eenmaal poging tot moord.

De fatale avond en de rol van Rittenhouse en andere gewapende mannen, soms in duidelijk georganiseerd verband, zijn goed gedocumenteerd door verschillende videojournalisten in Kenosha. Zo deed Kristan T. Harris bijna twee uur lang live verslag op Facebook, op zijn burgerjournalistieke kanaal The Rundown Live.

De regels

Hij spreekt al filmend veel mannen aan die met vuurwapens posten bij bedrijven en een tankstation. Ze zijn gekomen om die te beschermen tegen vernieling; de avond ervoor zijn verschillende bedrijven in brand gestoken. Bij het tankstation staat de eigenaar ook tussen de gewapende bewakers. Harris zegt dat honderden militieleden in Kenosha zijn. Deze nacht zal geen van de bewaakte bedrijven in vlammen op gaan.

Lees ook:Geweld in Kenosha past niet bij boodschap Republikeinen

Uit het videoverslag blijkt dat georganiseerde demonstranten en georganiseerde milities ook op elkaar zijn ingespeeld, dat ze ‘de regels’ kennen. Als er onrust onder de demonstranten ontstaat doordat vanaf de dak van een bedrijf een laserlicht op hen wordt gericht, worden de bewakers beneden boos op de „mietjes” daarboven. Als er onrust ontstaat doordat bewakers hun geweren heffen, roept een van de leiders zijn mannen bij zich op het tankstation. „Hé, libertairen! Kom hier”, roept hij. Zeven gewapende mannen, niet in uniform, wel in groepsverband, komen om hem heen staan. Ze mogen hun wapens niet op de demonstranten richten, zegt de leider. „Dat deed ik niet”, zegt er eentje.

Als een groep demonstranten zich rond de bewakers bij het tankstation opdringt, schreeuwend en licht duwend, geven de gewapende mannen geen krimp. Ze heffen hun geweer niet op, ze schreeuwen niet terug. Een bewaker die opgefokt van de stoep af, de straat op loopt naar een brandende vuilniscontainer en daarbij met zijn pistool zwaait, wordt tot de orde geroepen. Een demonstrante scandeert: „Bescherm je bedrijf, niet de straat!” De bewakers deinzen achteruit, van de straat af, de stoep weer op.

De meeste demonstranten lopen aan de bewakers voorbij. Net als de politie. Als die met voertuigen over Sheridan Road oprukt, horen we door een luidspreker vanaf de gepantserde voertuigen: „Wat doen jullie?” En als het antwoord van de militieleden komt: „Wij beschermen ons eigendom”, dan klinkt uit de luidspreker: „Oké, bedankt.”

Mensen helpen

Wat doet Kyle Rittenhouse die avond? Hij is het jonkie op deze beelden. Hij is fysiek kleiner en zo te zien ook een stuk jonger dan de meeste andere militieleden. Misschien dat juist daarom verschillende journalisten hem aanspreken. Hij zegt tegen een van hen dat het zijn „taak” is ‘Bert & Rudy’s’ autobedrijf te beschermen. Hij zegt dat „ook een deel van mijn taak is mensen te helpen. Als iemand gewond is, ren ik op het gevaar af.” Hij slaat daarbij met de hand op het medicijntrommeltje dat aan zijn zij bungelt. Journalist Richard McGinnis van nieuwssite The Daily Caller vraagt Rittenhouse of hij voor de verdediging van het gebouw ook een „niet-dodelijk” wapen heeft. Nee, zegt Rittenhouse: „We hebben geen non lethal.”

Zijn advocaten brachten na zijn arrestatie een verklaring naar buiten. Rittenhouse had volgens hen overdag in Kenosha gewerkt als een community lifeguard. Op sociale media circuleert een foto van Rittenhouse – in hetzelfde groene T-shirt als ’s avonds, met hetzelfde witte petje omgekeerd op zijn hoofd – terwijl hij met anderen graffiti van een muur staat te poetsen.

Zijn sociale-mediadossier werd algauw gelicht en dat blijkt voor tweeërlei uitleg vatbaar: van een patriot of van een wapengek. Op zijn Facebookpagina stonden filmpjes van hemzelf schietend op doelen in de tuin, en beelden van hoe hij een geweer schoonmaakt en in elkaar zet.

Ook getuigt hij van zijn sympathie voor de politie. In 2018 vraagt hij vrienden voor zijn verjaardag geld te schenken aan de non-profitorganisatie Humanizing the Badge. Op zijn Facebookpost schrijft Rittenhouse dat deze organisatie „sterkere banden probeert te smeden tussen agenten en de gemeenschappen waarin zij dienen”.

Amerikaanse media melden dat Rittenhouse als scholier meedeed aan snuffelstages bij politie en brandweer. Dat doen jaarlijks duizenden Amerikaanse jongeren.

Ook werd op filmpjessite TikTok een opname gevonden die Rittenhouse zou hebben gemaakt bij een verkiezingsbijeenkomst van Donald Trump in januari dit jaar. Onder zijn TikTokprofiel staan drie zinnetjes. ‘Blue Lives Matter’. ‘Trump 2020’. En: ‘Bruh I’m just tryna be famous’ – joh, ik wil alleen maar beroemd zijn.

‘Ik heb net iemand gedood’

In de video’s oogt Rittenhouse gedurende het eerste deel van de avond als een gemoedelijke jongen. Als hij een gewonde voorbij ziet hinken, zegt hij dat-ie een verpleger is, of hij kan helpen. Als de politie in gepantserde voertuigen passeert, vraagt hij hun om water en krijgt hij een flesje.

Hoe het begint, laten de video’s niet zien, maar rond kwart voor twaalf holt Rittenhouse ineens, zonder andere militieleden in de buurt, over het platje voor het autobedrijf langs, achtervolgd door verschillende demonstranten. In het proces-verbaal van de politie staat dat journalist McGinnis er achteraan loopt. Maar het dichtst bij holt Joseph Rosenbaum, een van de demonstranten die op een filmpje dat eerder die avond is gemaakt, heel agressief doet. Hij gooit een plastic zakje in de richting van Rittenhouse, dat met een plofje op de grond landt. Dan lost iemand die iets verder weg staat een schot in de lucht – dat is te zien en te horen op een video die in een reconstructie van The New York Times is gebruikt. Op zijn livestream roept journalist Harris uit: „Een provocateur!” De identiteit van deze eerste schutter is nog niet achterhaald.

Bij de hoek van het gebouw haalt Rosenbaum Rittenhouse in. Er klinken eerst vier, dan drie geweerschoten. Rittenhouse moet zich hebben omgedraaid, want journalist McGinnis verklaart dat hij op Rosenbaum schiet, die het wapen zou hebben geprobeerd te grijpen, een „Smith & Wesson AR-15 achtig 224 geweer” volgens het proces-verbaal.

Op de video is te zien hoe McGinnis zich met ontbloot bovenlijf over Rosenbaum buigt en zijn T-shirt op diens lichaam drukt. Rittenhouse loopt eerst rustig om een geparkeerde auto heen, kijkt op zijn telefoon en holt dan weg. In het proces-verbaal staat dat Rittenhouse om 23.46 uur een vriend belde en zei: „Ik heb net iemand gedood.”

Een andere video toont hoe Rittenhouse daarop over Sheridan Road holt, tussen de mensen door. Enkelen beginnen hem te achtervolgen, schreeuwend dat hij iemand heeft neergeschoten. Een man slaat hem het petje van zijn hoofd. Dan struikelt Rittenhouse en springt meteen iemand met de voet vooruit naar zijn hoofd. Rittenhouse lost twee schoten, de man rent weg. De volgende die aankomt is Anthony Huber, die Rittenhouse met zijn skateboard lijkt te slaan en naar diens geweer grijpt. Rittenhouse rolt opzij en schiet hem dood. Rittenhouse zit nu op zijn knie en richt het geweer op een derde man. Op foto’s is goed te zien dat deze man een handvuurwapen heeft. Rittenhouse raakt hem in de rechterarm. De man rent gillend weg, Rittenhouse staat op en loopt nu kalm, de handen in de lucht, in de richting van de politielinie even verderop. De menigte is ver achteruit geweken. Rittenhouse meldt zich bij een politievoertuig, maar wordt niet aangehouden. Later die nacht gebeurt dat wel in zijn woonplaats Antioch, waar hij zich volgens de advocaten uit zichzelf bij de politie meldt.

Patriot of extremist

Direct na de schietpartij ontstond discussie over de vraag of Rittenhouse uit zelfverdediging had geschoten of dat hij een moordenaar was. Of hij een patriot was of een extremist. Op FoxNews zei de ene presentator, Tucker Carlson: „Hoe gechoqueerd kunnen we zijn dat jongens van 17 met geweren besluiten dat zij de orde moeten bewaken als niemand anders dat doet?”

De andere presentator, Chris Wallace, zei in een paneldiscussie: „Net zoals je kunt zeggen dat rellen en plunderen een compleet ongepaste reactie is op George Floyd of Jacob Blake, zo is eigenrichting een compleet ongepaste reactie op rellen in de straten. Er is geen rechtvaardiging voor wat in Kenosha is gebeurd.”

Voor de advocaten van Rittenhouse is die er wel. Zij beschuldigen het OM van het voeren van een politiek proces. Volgens hen verdedigde Rittenhouse zich tegen een „meedogenloze, gewelddadige en potentieel dodelijke aanval van het gespuis”. Robert Gruler, een strafpleiter met een juridisch programma online, Watch the Watchers, stemde daarmee in. Hij zag ten minste het doden van Huber en het verwonden van de man met het pistool als „duidelijke zelfverdediging”. Maar hij wees er ook op dat de wet een beroep op zelfverdediging niet toelaat indien iemand de wet al heeft overtreden voordat hij zichzelf verdedigt. En volgens de regelgeving in Wisconsin mag iemand onder de 18 jaar niet een wapen bezitten en gebruiken zoals Rittenhouse deed.

Rittenhouse moet volgende week voorkomen, waarbij de staat Wisconsin de staat Illinois om uitlevering zal verzoeken. De conservatieve commentator Ann Coulter prees zijn gedrag op Twitter: „Ik wil hem als mijn president.” De echte president kondigde intussen aan dinsdag poolshoogte te zullen nemen in Kenosha. En advocaat Gruler zei omineus: „Zolang mensen blijven praten over het minimaliseren van de politiegelden, zul je meer van dit soort dingen zien. Een heleboel meer.”

Correctie (30 augustus 2020): In een eerdere versie van dit stuk stond dat Kyle Rittenhouse twee zwarte demonstranten doodschoot. Dat klopt niet en is aangepast.