Griekenland trekt streep door Turkijedeal met deportatie van migranten

Migratie Deportaties zijn nu dagelijkse praktijk op de Egeïsche Zee en bij de Grieks-Turkse landsgrens. Een Syrische lerares deed vier vergeefse pogingen om de Griekse eilanden te bereiken.

Vluchtelingen en migranten gaan begin maart aan land op het Griekse eiland Lesbos.
Vluchtelingen en migranten gaan begin maart aan land op het Griekse eiland Lesbos. Foto Aris Messinis / AFP

‘Ik droom ervan mijn kinderen een goede opleiding in Europa te geven. Zelfs al moet ik daarvoor een orgaan verkopen.” Najma Muhammad zegt het met een mix van vastberadenheid en wanhoop. De Syrische lerares zit op een matras in een kale benedenwoning in Sultangazi, een buitenwijk van Istanbul waar veel vluchtelingen wonen. Haar zoons – de kleine, zwijgzame Ibrahim (12) en de lijvige, spraakzame Muhammad (14) – hebben zich aan haar voeten genesteld.

Ze zijn net terug van een traumatische reis naar de Turkse kust, vanwaar ze vier pogingen hebben gewaagd om de Griekse eilanden te bereiken. Alle pogingen mislukten. De eerste strandde voordat hij goed en wel was begonnen en werd vervolgens door de smokkelaars afgeblazen. Twee keer werd hun boot onderschept door de Griekse kustwacht. Die beroofde alle opvarenden van hun geld, identiteitspapieren en telefoons, en bracht de boot terug naar Turkse wateren.

„Ik dacht dat Turkse smokkelaars erg waren”, zegt Muhammad, terwijl ze Syrische koffie met kardemom en koekjes serveert. „Maar na het optreden van de Griekse kustwacht ben ik mijn geloof in de mensheid kwijt. Ze ramden onze boot, en sloegen Muhammad met een stok, waardoor hij gewond raakte. Ik was bang dat ze ons probeerden te verdrinken, te vermoorden op zee, waar geen mens het kon zien.”

Met geweld tegengehouden en gedeporteerd

Collectieve deportaties zijn nu dagelijkse praktijk op de Egeïsche Zee en bij de noordelijke landsgrens tussen Turkije en Griekenland, zeggen ngo’s, onderzoekers en mensenrechtenorganisaties. Nadat president Erdogan in februari de poort naar Europa opende, en tienduizenden vluchtelingen in bussen naar de Griekse grens vertrokken, besloot Athene het recht op asiel op te schorten. De grensbewaking werd opgevoerd en migranten worden met geweld tegengehouden en gedeporteerd.

Deze deportaties zijn illegaal onder het internationaal, het Europees én het Grieks recht. Ondanks toenemend bewijs in de vorm van ooggetuigenverslagen, foto’s en video’s, blijft de Griekse regering ontkennen. Ze weet dat haar harde uitzettingsbeleid wordt gesteund door de Europese Commissie. De Europese grensbewakingsdienst Frontex, die de situatie op de Egeïsche Zee en aan de grensrivier Evros nauwkeurig volgt, doet alsof er niets speelt.

Lees ook: Allemaal hebben deze Syriërs hun dromen in Duitsland moeten bijstellen

„Het standpunt van de Europese commissie is problematisch, ze kunnen niet ontkennen wat er gebeurt aan de grens”, zegt Philippe Dam van Human Rights Watch. „De video’s en foto’s zijn overduidelijk. De commissie zegt dat dit soort dingen niet mag gebeuren. Het is tijd dat ze Griekenland oproept om met deze praktijken te stoppen. Er is genoeg bewijs om een juridisch proces te beginnen.”

Eenmaal wisten Muhammad en haar zoons het Griekse eiland Rhodos te bereiken. Op een boot met 22 andere migranten, voornamelijk Syriërs, enkele Congolezen en een Palestijn. De groep werd door de politie vier dagen vastgehouden in een provisorisch detentiekamp, niet meer dan drie tenten, een toilet en een hek eromheen, zonder water, voedsel en medicijnen. „Een man van de UNHR kwam uiteindelijk met twee taxi’s water en eten brengen. Hij nam een twee maanden oude baby mee naar het ziekenhuis, die ernstig was uitgedroogd.”

Op dag vier zei de politie dat ze per boot naar Athene zouden worden gebracht. „Ze namen onze paspoorten, telefoons en geld in beslag en zeiden dat we die daar zouden terugkrijgen”, vertelt Muhammad. „Ze brachten ons naar een jacht, dat ons naar Turkse wateren voer. Daar werden we op grove wijze op een opblaasbaar vlot geduwd dat in het water lag. Een moeder viel op haar baby. Ibrahim, die aan één oog bijna blind is, verloor zijn speciale bril.”

Het was elf uur ’s avonds toen de Griekse kustwacht het oranje vlot met tentdak achterliet op zee. Daar heeft het vijf uur rondgedobberd. Het was pikkedonker, de golven waren hoog, en het vlot maakte al snel water. „Sommige jongens waren in zee gedoken en hielden hun handen op de gaten in het vlot. Ibrahim zei: ‘Ik doe mijn ogen dicht, ik wil ons niet zien verdrinken.’ We hebben die nacht de engel des doods gezien. De Turkse kustwacht heeft ons gered.”

Vijf jaar nadat de Duitse kanselier Angela Merkel „Wir schaffen das” zei over de massale toestroom van asielzoekers naar Duitsland, „We krijgen dit voor elkaar”, zit Europa op slot. Merkel wilde juist goede opvang regelen in Europa en de chaotische, mensonterende taferelen op de Egeïsche Zee in de zomer van 2015 voorkomen. Toen arriveerden ruim een miljoen vluchtelingen in Europa. Duizenden mensen verdronken op weg naar de Griekse eilanden.

In reactie op „Wir schaffen das” en de spontane hulpacties van Duitse burgers, bedacht Gerald Knaus, directeur van de Duitse denktank ESI, een plan om de illegale migratie naar Griekenland te verruilen voor een legale weg. „Het was ontroerend, maar het maakte me ook nerveus”, zei hij destijds tegen NRC. „Iedereen verwelkomen – dat is gewoon onhoudbaar. Ik dacht: als Duitsland bereid is vluchtelingen op te nemen, dwing ze dan niet de zee over te steken.”

Het plan werd omarmd door Merkel en toenmalig PvdA-leider Diederik Samsom. Hun inspanningen leidden in maart 2016 tot de vluchtelingendeal tussen Europa en Turkije. Turkije zou zijn grensbewaking opvoeren om smokkel tegen te gaan en zou asielzoekers uit Griekenland terugnemen. In ruil kreeg Turkije 6 miljard euro steun voor de opvang van vluchtelingen en zou de EU vluchtelingen uit Turkije opnemen. De deal heeft vier jaar standgehouden.

Bruut geweld

„In februari kwam er een einde aan”, zegt Knaus aan de telefoon vanuit Berlijn. Hij doelt op Erdogans „rampzalige besluit” om de grens te openen voor vluchtelingen, en hun misère te gebruiken om Europa onder druk te zetten. „In reactie daarop schortte Griekenland het recht op asiel op, en gebruikte bruut geweld om mensen de grens over te zetten. Een Pakistaanse man werd doodgeschoten. Op dat moment was de vluchtelingendeal dood.”

Het was volgens Knaus niet alleen het einde van de deal, maar ook van het VN-vluchtelingenverdrag uit 1951. „Als Europese landen dit verdrag vlak voor zijn zeventigste verjaardag zo openlijk en herhaaldelijk schenden, wat is er dan nog van over? Want het zijn geen incidenten, het is Europees beleid. Denk aan Ursula von der Leyen, voorzitter van de Europese Commissie, die Griekenland prees als het schild van Europa. Gewelddadige grensbewaking, wat de Hongaarse premier Viktor Orbán altijd bepleitte, is nu het leidende principe.” Nadat de Grieken in maart de grens met Turkije sloten, zijn er nog maar weinig mensen in geslaagd om die over te steken. Kwamen er in augustus vorig jaar nog bijna 10.000 asielzoekers aan in Griekenland, deze maand waren het nog geen 500. De deportaties zijn populair in Griekenland. De linkse oud-premier Tsipras zei zelfs dat hij het eens was met het beleid van de nieuwe conservatieve regering en dat hij jarenlang hetzelfde had gedaan aan de landsgrens.

Migratie naar Griekenland afgelopen jaar gedaald

Griekenland vreest overspoeld te worden door vluchtelingen. Sinds de Turkijedeal is het aantal aankomsten weliswaar sterk gedaald. In 2017 waren het er 30.000 en 2018 ook. Maar vorig jaar liep dat op naar 60.000. En iedereen die de grens oversteekt, blijft in Griekenland. Want er zijn geen structurele hervestigingen naar andere EU-landen meer sinds 2017. Er zijn alleen nog kleine aantallen minderjarigen opgenomen door diverse EU-landen.

Griekenland voelt zich in de steek gelaten door de rest van Europa. De Oostenrijkse minister van Buitenlandse Zaken is net in Griekenland geweest. Hij zei: „Jullie doen goed werk aan de grens, maar Oostenrijk zal geen enkele vluchtelingenkinderen van de eilanden opnemen.” Ook Nederland heeft niemand opgenomen.

Deportatiecentra puilen uit

Griekenland heeft de legale route naar Europa afgesloten. „Alle Syriërs die dit jaar aankwamen op de Griekse eilanden zijn afgewezen met het argument dat Turkije een veilig land is”, zegt Natalie Gruber van Josoor, een Oostenrijkse organisatie die deel uitmaakt van het Border Violence Monitoring Network. „Ze zijn naar deportatiecentra gestuurd en wachten op hun uitzetting onder de Turkijedeal. Maar Turkije neemt niemand meer terug. De deportatiecentra in Griekenland puilen uit.”

In april werden volgens Gruber dagelijks grote groepen asielzoekers aan de Evros-rivier gedeporteerd. De politie begon migranten steeds verder van de grens op te pakken. „Sommigen waren al een jaar in Griekenland en hadden zelfs een tijdelijke verblijfsvergunning”, zegt Gruber. „Nadat de Griekse grenspolitie en Frontex hun patrouilles hebben opgevoerd, is het bijna onmogelijk de Evros over te steken. De meeste pogingen worden nu gedaan op zee.”

Er zijn aanwijzingen dat Frontex af weet van de Griekse praktijken en in sommige gevallen zelfs betrokken was. Diverse ooggetuigen hebben melding gemaakt van Duits sprekende mannen in uniform tijdens deportaties. En een Deense krant interviewde twee Deense marechaussee die recent voor Frontex in de Egeïsche Zee waren. Ze waren terug naar Denemarken gestuurd omdat ze de Griekse deportatiebevelen niet wilden opvolgen.

„Frontex gebruikt salamitactieken om zich te distantiëren van de Griekse praktijken”, meent Dam van HRW. „Ze zeggen nergens vanaf te weten: alle incidenten zouden berusten op misverstanden. Alleen al dat ze in de Egeïsche Zee en bij de Evros-rivier aanwezig zijn, roept ernstige vragen op wat ze doen om deze praktijken te documenteren en voorkomen.”

De enige manier om deze illegale praktijken te voorkomen, zegt Knaus, is een nieuwe vluchtelingendeal. Hij hoopt dat Nederland en Duitsland opnieuw een voortrekkersrol kunnen spelen. „Wij, Griekenland, Nederland en Duitsland, hebben er belang bij dat we vluchtelingen in Turkije blijven helpen. Ook de volgende vijf jaar. Turkije vangt 3,5 miljoen Syriërs op. Maar er komen elk jaar honderdduizenden irreguliere migranten Turkije binnen, en dat aantal stijgt elk jaar. Bijna niemand gaat terug naar waar ze vandaan kwamen.”

Volgens Knaus hoopt zowel Griekenland als Turkije dat er een nieuwe deal komt, onder bemiddeling van Duitsland. En ook alle Duitse partijen zouden ervoor openstaan. Hij heeft de afgelopen maanden met iedereen gesproken. „Maar de gesprekken tussen Turkije en Griekenland worden bemoeilijkt door spanningen over allerlei andere zaken, zoals gasboringen in het oosten van de Middellandse Zee.”

Het enige meubilair in het appartement van Muhammad zijn drie matrassen. In de hoek staan reistassen met al hun bezittingen , klaar voor vertrek. De huur wordt betaald door een Palestijnse buurman uit Jordanië, want haar geld is op. „Ik overweeg om een van mijn organen te verkopen zodat we een nieuwe poging kunnen wagen om in Griekenland te komen. Ik heb al wat contacten gelegd op Facebook.”

„De kinderen zijn mijn enige reden om te leven”, zegt Muhammad. „Ik zeg tegen ze: ‘Dit is jullie jihad’.” Daarmee bedoelt ze de heilige strijd voor zelfontplooiing in Europa. „Ze beloofden het pad te bewandelen dat ik heb uitgestippeld, ook als ik er niet meer ben.” Muhammad kruipt dichter tegen zijn moeder aan. Ibrahim zit met zijn rug tegen de muur, plukt aan zijn haar en staart voor zich uit.