Recensie

Recensie Film

Aandoenlijke filmpjes van Europa rond 1900

De eerste beelden van Europa In Eye zijn filmpjes te zien die gemaakt werden rond 1900. Aandoenlijk, indrukwekkend en geestig zijn ze.

Irish Mail komt op volle snelheid (1898)
Irish Mail komt op volle snelheid (1898) Foto : Eye Filmmuseum.

Vroeger, als student, ging ik wel eens ’s nachts voor de tv zitten om te kijken naar beelden van het Duitse landschap. ‘Bahn TV’ heette het (nog steeds te zien op YouTube) en het idee is even simpel als effectief: zet een camera op een trein en film de rit, urenlang. Dat deze beelden een historische traditie hebben die teruggaat tot op de allereerste filmers, blijkt nu filmmuseum EYE in Amsterdam een compilatie heeft gemaakt van beelden van de Mutoscope and Biograph Company. William Kennedy Dickson, een werknemer in het laboratorium van Edison, was de oprichter van het bedrijf dat later ook speelfilms zou gaan maken. In EYE zijn de korte films te zien uit de periode 1897-1902. En toen was de fascinatie met het bewegende landschap er ook al: enkele van de vroegste bewegende beelden zijn vanaf een trein gemaakt.

Niet urenlang, natuurlijk. Dickson maakte tijdens een reis door Europa filmpjes van ongeveer een minuut. Ze werden vertoond op de kermis of in het theater: als amusement, en om indruk te maken. Beide doen de beelden nog steeds. Het is logisch dat de grootste vernieuwing werd uitgebuit, op veel filmpjes lijkt het alleen om die beweging te gaan.

Hondenkar in slootje

Dickson bezocht ook Nederland. We varen door de Prinsengracht (en zien hoeveel troep er in het water drijft: tegenwoordig is de gracht een stuk schoner). Het bloemencorso in Haarlem komt langs, in een veel aangenamer tempo dan tegenwoordig, Zonder reclameborden flitsen de koetsen voorbij. We zien kinderen van een duikplank springen. We zien het plein voor het Amsterdamse Centraal Station waar een mensenmassa staat te kijken naar een koets: het is de inhuldiging van Wilhelmina in 1898. We zien een tragikomische poging om met een hondenkar een slootje over een smalle plank over te steken: met draaiende molen op de achtergrond.

Schitterend is die van Hiram Maxim, de uitvinder van het machinegeweer. Trots gaat hij wijdbeens zitten om zijn vinding te demonstreren. Keurig in het pak vuurt hij ronde na ronde af, waarna hij buiten beeld zijn hoed krijgt aangereikt. Met brede grijns neemt hij die na zijn vuursalvo’s voor de kijker af.

Upside down boxers

Er wordt gejongleerd met stoelen, en er is een ongelijke uitgevoerde can-can. Het resultaat is het hoogtepunt van alle filmpjes: twee mannen die op hun handen staan. Aan hun voeten hebben ze bokshandschoenen, een in een elkaar geknutseld hoofd bungelt tussen de voeten. De wedstrijd begint, het hoofd bungelt op en neer, maar de boksvoetschoenen missen hun doel niet: upside down boxers is variété ten top.

Fascinerend zijn ook de mensen die op het duin of in de zee spelen. Ze acteren zeer nadrukkelijk spontaniteit, maar dat lukt niet: ze zijn zich zichtbaar bewust van de camera (wat zullen de filmers gezegd hebben: ‘ga maar een beetje ravotten’?) Het was natuurlijk ook onmogelijk om je niet van de camera bewust te zijn: het was een enorm ding.

Dat verklaart wel de tweede reden dat de filmpjes nog steeds zoveel indruk maken: de beeldkwaliteit. Er werd geschoten op 68 millimeter-beelden – bijna net zoveel als de 70mm die voor iemand als Quentin Tarantino tegenwoordig de heilige standaard vormt. Je ziet wel wat vale plekken waar de projector slijtplekken heeft achtergelaten op de film, maar dat doet niets af aan de helderheid van de beelden: vooral het klotsende water ziet er prachtig uit, en de lach van het Venetiaanse meisje dat vogels voert, is nog steeds aanstekelijk. Het is het dochtertje van William Dickson zelf, die samen met zijn vrouw trots kijkt naar het tafereel. En terecht, het tafereel is voor eeuwig vastgelegd.