Volg de wereldwijde race naar een vaccin

Coronavaccintracker In deze tracker volgt NRC de wetenschappelijke, politieke en bedrijfseconomische ontwikkelingen rond de koplopers en kanshebbers in de race om een vaccin tegen het coronavirus. Bijgewerkt op 18 september.

Update 18 september 2020

  • Twee kandidaatvaccins van Sinopharm kregen op 14 september voorwaardelijke goedkeuring voor gebruik in de Verenigde Arabische Emiraten.
  • AstraZeneca hervatte op 12 september de wereldwijd stilgelegde fase 2/3 testen van het Oxfordvaccin in het Verenigd Koninkrijk.
  • BioNTech en Pfizer wil hun fase 3 studie uitbreiden naar 45.000 proefpersonen om ook bij jongeren en chronisch zieke mensen te kunnen testen.
  • Janssen Pharmaceutical Company registreerde plannen voor een fase 3 klinische studie.
  • Een groep wetenschappers uitte op 7 september zorgen over de gepubliceerde onderzoeksresultaten van het kandidaatvaccin van Gamaleya.
  • Sanofi en GSK startten op 3 september met hun eerste klinische studie.

De weg van proefvaccin tot praktijk telt vijf fases:

  1. Preklinische fase

    146

    Het kandidaat-vaccin wordt uitgetest op proefdieren zoals muizen en apen. Wetenschappers testen of het veilig en stabiel is, en of het een afweerreactie opwekt. Er zijn 142 kandidaten in deze fase.

  2. Fase 1 klinische studie

    14

    Onderzoekers geven het vaccin aan een tiental gezonde volwassen proefpersonen om te testen of er bijwerkingen zijn, of er een immuunreactie is en welke dosering het best werkt.

  3. Fase 2 klinische studie

    13

    Onderzoekers testen bij een paar honderd proefpersonen uitgebreider de veiligheid en immuunreactie, ook bij verschillende groepen, zoals ouderen en kinderen.

  4. Fase 3 klinische studie

    9

    Onderzoekers testen maandenlang bij vele duizenden proefpersonen of het vaccin beschermt tegen een infectie, vergeleken met mensen die een placebo kregen. Eventuele zeldzame bijwerkingen komen hier aan het licht.

  5. Beperkt goedgekeurd

    4

    Regelgevende instanties bepalen per land of een vaccin wordt toegelaten. Tijdens een pandemie kan er speciale toestemming worden gegeven voor beperkt gebruik. Wetenschappers blijven de veiligheid en de werking van het vaccin volgen.

De echte verlossing van de coronapandemie komt van een goed werkend en veilig vaccin. Meer dan 170 teams wereldwijd werken aan entstoffen tegen SARS-CoV-2, een proces dat normaal gesproken jaren duurt. Daarbij gaat het er niet om wie als eerste klaar is: er zijn meerdere vaccins nodig, want niemand kan in korte tijd de hele wereldbevolking vaccineren. Maar er is wel degelijk sprake van een race. In de eerste plaats tegen het coronavirus, dat nog dagelijks ernstig zieken en doden opeist. Daarnaast is het een wedloop binnen de medisch-wetenschappelijke wereld. Aan elk potentieel succesvol experimenteel vaccin wordt getrokken door politiek, bedrijfsleven en maatschappelijke organisaties.

Vaccintypes

Het doel van vaccinatie is dat het afweersysteem het SARS-CoV-2-virus leert herkennen, zodat het snel uitgeschakeld wordt zodra dit het lichaam binnenkomt. Er zijn verschillende manieren om vaccins te maken, elk met voor- en nadelen. Van tevoren is niet te zeggen welk vaccin het beste resultaat zal behalen.

Compleet virus


Deze vaccins bevatten het SARS-CoV-2-coronavirus zelf, maar dan doodgemaakt. Er zijn ook vaccins met levend verzwakt coronavirus, zodat het niet meer ziekteverwekkend is, maar dergelijke vaccins worden nauwelijks gemaakt.

Eiwitvaccin


Deze vaccins bestaan uit een karakteristiek eiwit van het coronavirus, of een fragment daarvan. Het dna met het recept voor het viruseiwit zetten vaccinmakers bijvoorbeeld in gekweekte insectencellen. Die maken het eiwit, dat wordt gezuiverd en ingespoten.

Virale drager


Deze vaccins gebruiken een onschuldig virus om een gen van het coronavirus af te leveren. Na injectie maakt het lichaam dit corona-eiwit, zodat dit een afweerreactie opwekt.

Genetisch vaccin


Deze moderne vaccins bestaan uit een stukje genetisch materiaal (dna of mRNA) gemaakt op basis van een gen van SARS-CoV-2. Na injectie maakt het lichaam een corona-eiwit dat een afweerreactie opwekt. Vaccins op basis van deze technologie zijn nog niet op de markt.

Verenigd Koninkrijk

Universiteit van Oxford / AstraZeneca

De Universiteit van Oxford maakt met AstraZeneca een vaccin op basis van een chimpanseevirus waarin een gen van het coronavirus zit. Apen die het vaccin kregen, waren beschermd tegen een corona-infectie in de longen, maar hadden nog wel wat virus in de neus. Bij de eerste test bij duizend mensen, een gecombineerde fase 1 en 2, wekte het na twee doses antistoffen op die het coronavirus wegvingen, en een T-cel-reactie. Meer dan de helft van de deelnemers meldde hoofdpijn, koorts of een grieperig gevoel. De klachten waren met paracetamol te verzachten. Fase-3-studies met vele duizenden mensen lopen in verschillende landen.

Op 8 september legde fabrikant AstraZeneca de wereldwijd lopende fase 2/3 studies stil, omdat bij één van de proefpersonen in het Verenigd Koninkrijk een onverwachte ernstige aandoening is geconstateerd. Dat is een gebruikelijk controleproces als er een onverklaarbare ziekte optreedt. De farmaceut heeft op 12 september het testen in het Verenigd Koninkrijk weer hervat, nadat de Britse medicijnautoriteit MHRA had geconcludeerd dat het veilig was om weer te beginnen. Ook in Brazilië gaat het bedrijf verder met de tests, in de VS en in andere landen zijn de studies nog niet hervat.

AstraZeneca zegt het vaccin tegen kostprijs beschikbaar te maken en heeft al afspraken voor ruim een miljard doses, met de Europese Unie, de Verenigde Staten, het Verenigd Koninkrijk, Australië, Japan en met CEPI, de organisatie die vaccins beschikbaar wil maken voor ontwikkelingslanden. De EU heeft 300 miljoen doses gereserveerd, met een optie voor nog eens 100 miljoen. Dit akkoord, waarvan het ermee gemoeide bedrag geheim wordt gehouden, is aanvankelijk gesloten door een ad-hoccoalitie van Nederland, Duitsland, Frankrijk en Italië, maar werd later overgenomen door Brussel. Het Amerikaanse overheidsprogramma Operation Warp Speed heeft 1,2 miljard dollar beschikbaar gesteld.

Lees ook: Oxfordvaccin heeft nu de beste papieren


Bijgewerkt op 18 september 2020

China

Sinovac

Sinovac is een private vaccinontwikkelaar in Beijing die nu verder bouwt op de kennis die het bedrijf heeft opgedaan bij de ontwikkeling van een sarsvaccin, in 2003. Sinovacs vaccin met merknaam CoronaVac, wekte in apen een redelijke antistofreactie op, maar geen T-cel-activatie - een aspect van het afweersysteem dat belangrijk lijkt voor bescherming tegen Covid-19. Het vaccin beschermde tegen infectie in de longen. Het wordt sinds juli getest bij zorgmedewerkers in Brazilië en bij inwoners van de Indonesische stad Bandung op West-Java. Beide testlanden hebben overeenkomsten gesloten met Sinovac: Brazilië mag 60 tot 100 miljoen doses afnemen, Indonesië 50 miljoen om te beginnen. Het Indonesische bedrijf Bio-Farma bouwt een nieuwe fabriek die 250 miljoen doses CoronaVac per jaar moet gaan produceren, in eerste instantie bedoeld voor de Indonesische bevolking. Binnenkort beginnen fase-3-tests in Bangladesh en Turkije. De directeur van Sinovac, Yin Weidong, schat de kans op een succesvol vaccin op “meer dan 80 procent”. China dient CoronaVac al toe aan mensen met cruciale beroepen. Volgens Yin hebben 2.000-3.000 medewerkers van Sinovac en hun naasten het vaccin al aangeboden gekregen.

Bijgewerkt op 7 september 2020

China

Sinopharm

Het grote Chinese staatsbedrijf Sinopharm maakte twee vaccinkandidaten op de traditionele manier: van onschadelijk gemaakt coronavirus. Eén met het Beijing Institute of Biological Products en een met het Wuhan Institute of Biological Products (beide onderdeel van Sinopharms vaccinontwikkelaar China National Biotec Group). In juni startte een fase-3-studie met beide vaccinkandidaten, onder andere bij 15.000 inwoners van de Verenigde Arabische Emiraten, maar de resultaten van de eerste proeven maakte het bedrijf nog niet openbaar. Wel maakte directeur Liu Jingzhen, tevens secretaris van de Communistische Partij binnen Sinopharm, al claims over de effectiviteit. De eerste injectie zorgt voor 97 procent bescherming, zegt hij, de tweede, die vier weken later volgt, brengt dat naar 100 procent. Ook Marokko, Peru, Bahrein, Servië en Pakistan hebben toestemming gegeven voor tests. Liu mikt op goedkeuring van het vaccin door de Chinese autoriteiten aan het eind van het jaar, zodat het in december de markt op kan. De prijs voor twee injecties zal volgens hem onder de 1.000 yuan (ongeveer 120 euro) blijven. Medewerkers van staatsbedrijven die naar het buitenland reizen, onder wie Chinezen die aan de Nieuwe Zijderoute werken, zouden het vaccin al aangeboden krijgen. Binnenkort wordt het ook beschikbaar voor medewerkers van Chinese ambassades en consulaten. Medewerkers van Sinopharm zelf waren al proefpersoon voordat de Chinese overheid toestemming gaf voor het testen op mensen.

Op 14 september kreeg het bedrijf voorwaardelijke goedkeuring voor gebruik in een noodsituatie van de twee kandidaatvaccins in de Verenigde Arabische Emiraten.


Bijgewerkt op 18 september 2020

Verenigde Staten

Moderna / NIAID

Het Amerikaanse biotechbedrijf Moderna maakte samen met het National Institute of Allergy and Infectious Diseases een vaccin op basis van erfelijk materiaal van het coronavirus, mRNA. In juli publiceerde het de eerste resultaten bij mensen. Het vaccin wekte bij de eerste 45 vrijwilligers een aardige hoeveelheid antistoffen op, en ook een zwakke T-cel-reactie. Wel pas na twee prikken, en ruim de helft van de vrijwilligers meldde moeheid, koorts of pijn. Testfase 3, met 30.000 proefpersonen, loopt sinds juli, net als de productie. Deze week presenteerden ze de tussentijdse resultaten van de werking bij oudere volwassenen aan het Amerikaanse Centers for Disease Control and Prevention (CDC). Die waren vergelijkbaar met die voor de eerste testgroep, mensen tussen 18 en 55 jaar, volgens het bedrijf. Vaccins op basis van deze technologie zijn nog niet op de markt.

Het beursgenoteerde Moderna krijgt maximaal 1,5 miljard dollar van het vaccinprogramma Operation Warp Speed, dat de Amerikaanse overheid in het leven heeft geroepen om zich te verzekeren van vaccins voor de Amerikaanse bevolking. In ruil levert Moderna 100 miljoen doses. Voorwaarde voor de volledige investering is dat het vaccin van Moderna vóór 31 januari is goedgekeurd door de Amerikaanse autoriteiten. Met de EU heeft Moderna afspraken voor minstens 80 miljoen doses.



Bijgewerkt op 28 augustus 2020

Duitsland

BioNTech / Fosun Pharma / Pfizer

Het Duitse BioNTech testte meerdere varianten van moderne genetische kandidaatvaccins en gaat nu verder met een, BNT162b2, samen met Fosun Pharma uit Shanghai en met Pfizer. Het kandidaatvaccin bestaat uit het erfelijke materiaal van het spike-eiwit van SARS-CoV-2.

Eind juli begon hun gecombineerde fase-2/3-studie waaraan tot 30.000 mensen van 18 tot 85 jaar aan zullen deelnemen, in 39 staten in de Verenigde Staten en in onder andere Argentinië, Brazilië en Duitsland. Op 12 september kondigden Pfizer en BioNTech aan dat ze bij de FDA een forse uitbreiding van hun studie hebben aangevraagd, naar 45.000 proefpersonen. Daarmee willen ze sneller resultaten krijgen en bij diversere groepen te testen zoals jongere mensen vanaf 16 jaar en mensen met een chronische ziekte.

Als die uitwijzen dat het vaccin beschermt tegen Covid-19, kunnen de bedrijven in oktober 2020 de goedkeuringsprocedure starten bij de regelgevende instanties, om toestemming voor noodgebruik of een vorm van wettelijke goedkeuring te vragen, schrijven ze in een persbericht. Het doel is dan om eind 2020 tot 100 miljoen doses klaar te hebben, en een jaar later ongeveer 1,3 miljard doses.

In China begon BioNTech met Fosun begin augustus een fase-1-studie met een andere vacinkandidaat, BNT162b1.




Bijgewerkt op 18 september 2020

China

CanSino Biologics Inc.

Al in juni verraste het Chinese biotechbedrijf CanSino de wereld met het bericht dat zijn vaccin als eerste ter wereld goedkeuring had gekregen voor gebruik op mensen, al moest dat beperkt blijven tot Chinese militairen. Het vaccin, dat mede is ontwikkeld door het Beijing Institute of Biotechnology van de militaire medische academie, had toen alleen de eerste twee testfases doorlopen, maar was volgens de Militaire Commissie van de Communistische Partij van China veilig en effectief genoeg. Generaal-majoor Chen Wei, medisch hoofd van de academie, had zich in maart al als proefkonijn laten gebruiken, als voorbeeld voor de natie. Later zijn alsnog plannen voor een derde testfase gemaakt, met beoogde proeven in Rusland, Brazilië, Chili, Saoedi-Arabië en Mexico. In China wordt een fabriek gebouwd die 100 tot 200 miljoen doses per jaar moet produceren. De waarde van CanSino aan de beurs in Hongkong is sinds het begin van het jaar verdrievoudigd.

Bijgewerkt op 1 september 2020

Duitsland

Curevac

De experimentele prik van het Duitse CureVac is een mRNA-vaccin. In juni begon een fase-1-studie, en de fase-2-studie staat op stapel. Het kandidaat-vaccin trekt belangstelling: Curevac is vooral bekend wegens de mislukte poging die de regering-Trump gedaan zou hebben om het te kopen en zich zo het vaccin toe te eigenen dat het bedrijf in Tübingen ontwikkelt. Enkele dagen na dat nieuws, in maart, stelde de Europese Unie 80 miljoen euro beschikbaar aan CureVac. Later kocht de Duitse overheid voor 300 miljoen euro een belang van 23 procent in de onderneming.

Bijgewerkt op 28 augustus 2020

Verenigde Staten

Inovio Pharmaceuticals

Het Amerikaanse bedrijf Inovio maakte een vaccin op basis van dna. Het wordt niet met een prik toegediend, maar via electroporatie: een handzaam apparaat geeft kleine elektrische pulsjes om het vaccin de huid in te werken. Het bedrijf heeft nog geen gegevens gepubliceerd maar verkondigde dat de tussentijdse resultaten van hun fase-1-studie er goed uitzagen. Bijna alle 36 proefpersonen hadden een immuunreactie, en er waren weinig bijwerkingen. Een fase-2/3-studie begint binnenkort. Inovio werkt samen met het International Vaccine Institute voor trials in China en Zuid-Korea

Inovio is een relatief kleine vaccinontwikkelaar die nooit eerder een werkzaam vaccin op de markt heeft gebracht. Het bedrijf is verwikkeld in juridische procedures met aandeelhouders die stellen dat Inovio hen heeft misleid met ronkende publicaties over de voortgang van zijn coronavaccin.



Bijgewerkt op 28 augustus 2020

Nederland/VS

Janssen Pharmaceutical Companies met Johnson & Johnson

De vaccinkandidaat van het Leidse biotechbedrijf Janssen, Ad26.COV2.S, is een menselijk verkoudheidsvirus dat een gen van het coronavirus meedraagt. Die drager komt zelden voor, waardoor er minder kans is dat gevaccineerden daar al antistoffen tegen hebben die de werking van het vaccin zouden bemoeilijken. Janssen testte zeven versies van dit vaccin bij apen. De succesvolste leverde al na één prik een flinke hoeveelheid neutraliserende antistoffen op, en een zwakke T-cel-activatie. Dit beschermde bij zes apen volledig tegen een infectie met SARS-CoV-2 in de longen, en bij vijf van de zes ook in de neus.

Deze maand beginnen de eerste tests bij 375 mensen met deze vaccinkandidaat, in een gecombineerde fase-1/2-studie. Janssen laat alvast een grote hoeveelheid vaccins maken. Janssen registreerde op 10 augustus de plannen voor een fase 3 klinische studie met 60.000 proefpersonen. Het doel was om begin september te starten, maar het recruteren van proefpersonen is nog niet begonnen.

Het Amerikaanse moederbedrijf Johnson&Johnson heeft voor ruim 1 miljard dollar een overeenkomst gesloten met de VS voor de levering van 100 miljoen doses. Nederland heeft samen met de Europese Unie voor een onbekend bedrag een principeakkoord gesloten voor 200 miljoen doses, met een optie op nog eens 200 miljoen.


Bijgewerkt op 18 september 2020

Amerika/Zweden

Novavax

Het experimentele vaccin van het Amerikaans-Zweedse bedrijf Novavax (NVX CoV2373) bestaat uit een eiwitfragment van het spike-eiwit van het coronavirus, dat wordt gemaakt door opgekweekte insectencellen. Het bedrijf meldt dat het apen beschermt tegen coronabesmetting in de neus en in de longen maar heeft die resultaten nog niet gepubliceerd. In de eerste proeven bij mensen wekte het vaccin na twee prikken krachtige neutraliserende antistoffen op die het virus wegvangen, en een T-cel-reactie. Met eiwitvaccins is veel ervaring.

De beurskoers van Novavax is ongeveer verdertigvoudigd sinds het begin van het jaar. Het Amerikaanse overheidsprogramma Operation Warp Speed heeft 1,6 miljard dollar geïnvesteerd, in ruil voor 100 miljoen toekomstige doses. Daarnaast is er een akkoord met het Amerikaanse ministerie van Defensie voor 10 miljoen doses. Canada heeft 76 miljoen doses vooruitbesteld. . Vanaf september voert Novavax een fase-2-test uit in Zuid-Afrika.


Bijgewerkt op 28 augustus 2020

Rusland

Gamaleya Research Institute

Op de lijst van de WHO stond het kandidaatvaccin van het Russische staatsbedrijf Gamaleya nog ingedeeld bij fase 1, maar president Poetin kondigde op 11 augustus persoonlijk aan dat Rusland als eerste land ter wereld een vaccin had goedgekeurd voor algemeen gebruik. Om de zelfverklaarde Russische victorie te onderstrepen is het middel Spoetnik-V genoemd, naar de eerste satelliet die Rusland in 1957 in een baan om de aarde bracht. Volgens Poetin heeft een van zijn dochters het vaccin toegediend gekregen zonder er hevige bijwerkingen van te ondervinden.
Onder wetenschappers bestaat de zorg dat academische zorgvuldigheid hier plaats heeft moeten maken voor nationaal prestige. Begin september werden alsnog de eerste resultaten van een gecombineerde fase 1- en fase 2-studie gepubliceerd in The Lancet. De deelnemers bleken antistoffen tegen het virus aan te maken en weinig bijwerkingen te ervaren.

Een groep van 38 wetenschappers uitten op 15 september in een open brief hun zorgen over de resultaten van het Russische onderzoek in The Lancet. De grafieken in de publicatie tonen „ogenschijnlijke duplicaties”, zeggen de onderzoekers. Ze dringen erop aan dat de onderliggende meetgegevens openbaar worden gemaakt.

Lees ook: Onderzoekers betwijfelen resultaten van Russisch vaccinonderzoek

Het Gamaleya-instituut, dat het vaccin heeft ontwikkeld, begint nu alsnog een fase-3-test, met 40.000 deelnemers uit Rusland. Dat heeft het Russian Direct Investment Fund (RDIF) op 26 augustus bekendgemaakt. Daarnaast zullen in vijf andere landen vergelijkbare testen worden gehouden. Welke vijf landen meedoen aan de testfase meldt RDIF niet. Wel hebben de overheden van Kazachstan, Wit-Rusland, Mexico en de Filipijnen gezegd mee te doen aan de derde fase, volgens The Moscow Times.

Vanaf oktober wordt het vaccin aangeboden aan Russische zorgmedewerkers. Het Russische investeringsfonds achter het Gamaleya-instituut heeft al een overeenkomst gesloten met het Braziliaanse instituut Tepcar voor de productie van het vaccin voor de Latijns-Amerikaanse markt.

Lees ook: Rusland keurt coronavaccin goed vóór afronden tests

Bijgewerkt op 18 september 2020

Frankrijk

Sanofi / GlaxoSmithKline

In mei ontstond opschudding toen de directeur van Sanofi publiekelijk de eerste beschikbare partijen vaccin toezegde aan de Verenigde Staten, omdat die als eerste in het Franse vaccin hadden geïnvesteerd. De toenmalige Franse premier Édouard Philippe floot het bedrijf terug. Inmiddels heeft de alliantie Sanofi-GlaxoSmithKline een principeakkoord met de Europese Unie voor 300 miljoen doses. Dat is opvallend, want het kandidaat-vaccin was toen nog niet zo ver dat het bij mensen getest kan worden. Een achterliggende reden kan zijn dat deze grote producenten hard nodig zijn om een vaccin grootschalig te produceren en distribueren binnen Europa.

Het vaccin bestaat uit een biotechnologisch gemaakt spike-eiwit van het coronavirus. Sanofi gebruikt diezelfde techniek voor een van zijn gripevaccins. GSK levert de hulpstof (een zogeheten adjuvans), die bij dergelijke vaccins vaak nodig is om een goede immuunreactie op te wekken.

Op 3 september startte een gecombineerde fase 1/2 studie met 400 proefpersonen in de Verenigde Staten. De resultaten van de preklinische studies zijn nog niet gepubliceerd, maar het bedrijf schrijft dat na twee injecties de proefpersonen antistoffen maakten inhoeveelheden die vergelijkbaar zijn met die van mensen die Covid-19 hebben gehad, en dat de bijwerkingen „acceptabel” waren. In december 2020 hoopt het bedrijf uit de resultaten te kunnen opmaken of gestart kan worden met een fase 3 studie.



Bijgewerkt op 18 september 2020

Versiegeschiedenis

9 september 2020
AstraZeneca heeft de fase2/3 studie wereldwijd stilgelegd om uit te zoeken of de onverwachte ernstige aandoening die bij een proefpersoon optrad, te wijten is aan het kandidaatvaccin.
7 september 2020
Sinovac en Sinopharm hebben nieuwe testlocaties bekendgemaakt, het Gamaleya Research Institute heeft eerste testresultaten gepubliceerd.
2 september 2020
Novavax heeft een principeakkoord gesloten met Canada.
1 september 2020
De vaccins van Gamaleya Research Institute en CanSino Biologics Inc. bevinden zich nu (ook) in fase 3.
Het aantal vaccins in de preklinische fase is verhoogd naar 143