Opinie

De werkdruk is hoger dan ooit en daar verandert voorlopig niets aan

Op de agenda Het hoger onderwijs kwam nét in actie tegen overbelasting. Maar ja: corona. En nu is de druk hoger dan ooit.

Het leek alsof er eindelijk momentum was. Natuurlijk, het borrelde al langer aan universiteiten, maar de docenten die zich in 2015 solidair verklaarden met de Maagdenhuisbezetting werden toch vooral gezien als radicale outsiders. Dankzij aangekondigde bezuinigingen nam de actiebereid toe – een schoolboekvoorbeeld van Verelendung.

Bij een demonstratie in september 2019 in Leiden zaten hoogleraren mediageniek in toga vooraan. Dit zou een jaar van actie worden. Deze zogenoemde Ware Opening van het Academisch jaar was een prachtig universitair protest. Wetenschappers dromden samen op een plein om beleefd naar vooraf uitgeschreven voordrachten te luisteren. Hun genuanceerdheid deed geen afbreuk aan het gevoel van urgentie. Terwijl eerder alleen de activistisch ingestelden kwamen opdraven, zag je nu ook de meer behoudende bestuurders.

Voor velen was de druppel het rapport van de commissie-Van Rijn, en het voornemen van de minister deze aanbevelingen over te nemen. De Adviescommissie Bekostiging Hoger Onderwijs en Onderzoek onder voorzitterschap van Martin van Rijn had in mei 2019 een rapport uitgebracht waarin voorgesteld werd geld van algemene universiteiten over te hevelen naar technische universiteiten. Het leidde tot een golf van verontwaardiging uit een sector die toch al wordt geteisterd door eindeloze bezuinigingen.

Brandbrieven

Ondanks brandbrieven van prominente professoren hield minister Ingrid van Engelshoven (Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, D66) vol dat er alleen maar sprake was van stemmingmakerij, dat het hoger onderwijs er netto geld bij zou krijgen.

De financiering is inderdaad dermate complex dat universiteitsbestuurders, economen en bewindspersonen het niet eens worden of er de afgelopen jaren nu snoeihard is gekort of dat de sector juist de dans is ontsprongen. Dat komt mede door de scheiding tussen onderwijs en onderzoek.

Onderwijs wordt betaald door de overheid en door studenten. Onderzoeksfinanciering komt niet alleen direct van de nationale overheid in de zogeheten eerste geldstroom, maar ook van NWO, de EU, lagere overheden, bedrijven en organisaties. Onderzoeksbudgetten behaald aan die kant moeten ‘gematcht’ worden met geld uit de eerste stroom. Dat betekent dat een beurs of onderzoeksklus van de ene collega, slecht nieuws kan zijn voor de andere collega op dezelfde gang. Bovendien zijn er grote verschillen tussen faculteiten: de politiek heeft de afgelopen jaren duidelijk te kennen gegeven bèta nuttiger te vinden dan alfa.

Zie daar maar eens mensen op te mobiliseren! Je vraagt niet alleen solidariteit van onderzoekers die constant met elkaar in competitie zijn, maar ook een tijdsinvestering van docenten die het al ontzettend druk hebben. Overwerk is structureel aan de universiteit: iedereen weet dat er een negatief verschil bestaat tussen de ‘rekenuren’ en de tijd die het daadwerkelijk kost om colleges voor te bereiden, werkgroepen te geven en opdrachten na te kijken – een kloof die collega’s in het lager en voortgezet onderwijs ook ervaren. De belangrijke taak van peer-review moet je zien als een onbetaald ereklusje, net als het geven van een lezing aan lekenpubliek of een interview met een krant.

Geen overuren meer

Verontwaardiging over de commissie-Van Rijn vergrootte de opkomst bij de demonstratie in Leiden, maar de werkdruk was het aansprekende thema dat het academisch protest aanvankelijk had doen aanzwellen.

Het is ook het onderwerp waarop actiegroep WOinACTIE na het succes van de Ware Opening bleef inzetten. In november was er een witte staking: medewerkers gaven aan niet meer uren te werken dan waarvoor ze aangesteld zijn. In december deden ruim zevenhonderd mensen een collectieve aangifte bij de Arbeidsinspectie. „De wetenschappers zeggen door aanhoudend overwerk last te hebben van slaapgebrek, rug- en nekklachten, angstgevoelens, depressie, hoge vatbaarheid voor ziektes, burn-out, paniekaanvallen en sociale isolatie”, schrijft de organisatie op haar website.

En toen kwam corona. In korte tijd moest het onderwijs van fysiek naar digitaal getransformeerd worden. Universiteiten vielen over elkaar heen in jubelberichten over hoe knap het was dat de medewerkers dat toch maar even in een paar weken gesmurft hadden.

Diezelfde medewerkers deelden op sociale media en tijdens ineens onvermijdelijke zoomsessies de andere kant van dat verhaal: stress en oververmoeidheid, zorgen om studenten, klachten over de huishoudelijke taakverdeling – wetenschappelijke tijdschriften lieten weten dat het aantal inzendingen van vrouwelijke wetenschappers drastisch was gedaald.

Lees ook dit opiniestuk: Zo schaft de universiteit zich af

Momentum verdwenen

Tijdens de quasi-quarantaine had niemand tijd zich druk te maken over werkdruk, laat staan om na te denken over de hervorming van het hoger onderwijs. Dat geldt voor zowel de betrokkenen als de politiek.

Na een te korte zomervakantie staat een nieuw academisch jaar voor de deur. Mobilisatie wordt nu bemoeilijkt door de aanhoudende verplichting zoveel mogelijk thuis te werken. Daardoor valt immers een belangrijke organisatiebodem weg: de koffieautomaat. In Den Haag is het stil, maar dat betekent niet dat de trein niet rijdt. In november heeft de minister weer een onderzoek naar de bekostiging uitgezet, dat de bevindingen van Van Rijn moet verdiepen.

Weer één, want zijn commissie kent vergelijkbare voorlopers. Het systeem moet op de schop, dat weten we al jaren. Maar zolang er zoveel gevestigde belangen op machtige plekken zitten gaat er geen fundamentele discussie over het stelsel komen, en blijft het bij geschuif met potjes en gemor van actievoerders. Bovendien is het in de huidige crisis, waar zelfs de gewaardeerde zorgmedewerkers niet op loonsverhoging hoeven te rekenen, onwaarschijnlijk dat er meer geld naar universiteiten gaat.

Het momentum dat leek te bestaan, is door de coronalockdown ferm de nek omgedraaid. Nu de werkdruk hoger dan ooit is, betekent dat onverbiddelijk meer uitval – met alle zinloze kosten van dien.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.