Als ministers een loopje nemen met hun eigen regels

Anderhalve meter Op de bruiloft van uitgerekend minister Grapperhaus, die bekendstaat om zijn strenge toon, werd te weinig afstand gehouden. Dat kan het draagvlak van het kabinetsbeleid ondermijnen.

Minister Ferd Grapperhaus (Justitie en Veligheid, CDA) vrijdag voor aanvang van de ministerraad. De minister ligt onder vuur omdat bij zijn bruiloft gasten geen anderhalve meter afstand hielden.
Minister Ferd Grapperhaus (Justitie en Veligheid, CDA) vrijdag voor aanvang van de ministerraad. De minister ligt onder vuur omdat bij zijn bruiloft gasten geen anderhalve meter afstand hielden. Foto Remko de Waal/ANP

„Ik zeg het gewoon keihard: dan ben je een stel aso’s.” Minister Ferd Grapperhaus (Justitie en Veiligheid, CDA) nam in maart geen blad voor de mond, toen bleek dat er nog behoorlijk veel „huisfeestjes” in Nederland werden gehouden, ondanks de snelle verspreiding van het coronavirus.

Die harde toon zou in de daaropvolgende maanden zijn handelsmerk worden. „Zorg dat je gedrag niet verslapt”, zei hij in juli tijdens een persconferentie. „Ook niet als u deze zomer gezellig op een strand zit, met uw kinderen een pretpark bezoekt of een goed glas wijn bestelt op een terras.”

De anderhalve maatregel? „Daar doe ik geen concessies in.” Tegen „iedereen die denkt: ach het kan wel” zei de minister destijds: „Nee, mensen het kan niet.”

Donderdag ging Grapperhaus zelf door het stof. De zaterdag in het huwelijk getreden minister reageerde op foto’s van de plechtigheid, waarop het er verdacht knus uitzag. In een verklaring benadrukte Grapperhaus dat het aantal gasten beperkt was en de tafelschikking was aangepast. „Ondanks alle genomen maatregelen, zijn er helaas momenten geweest waar de 1,5 meter afstand niet in acht genomen is. Dat spijt me, juist een minister moet altijd het goede voorbeeld geven.”

Voorbeeldfunctie

Een minister? Dé minister, zegt Femke Merel van Kooten-Arissen, die in de Tweede Kamer een eenmansfractie vormt. „Als minister van Justitie gaat hij als geen ander over de naleving van de maatregelen, inclusief boetes en een mogelijke aantekening op je strafblad. Van alle ministers heeft hij de grootste voorbeeldfunctie. Ik gun Grapperhaus zijn droomhuwelijk, maar op ieder ander huwelijk waren er boa’s geweest.” Van Kooten heeft Kamervragen gesteld. Donderdag twitterde ze dat Grapperhaus moet „aftreden”, maar ze wil de minister ook „een kans geven om zich voor de Kamer te verweren”.

„Iedereen snapt dat mensen weleens in de fout gaan met de anderhalve meter”, zegt SP-Kamerlid Maarten Hijink, die het woord voert over corona. „Niets menselijks is ons vreemd. Maar in het geval van Grapperhaus is het ingewikkeld omdat hij nadrukkelijk anderen ‘aso’s’ noemde. Hij nam anderen de maat. Dan is het de vraag of je als minister nog geloofwaardig kunt zeggen dat ze zich aan afspraken moeten houden.”

Jeroen van Wijngaarden (VVD) noemt het desgevraagd „zeer terecht” dat de minister van coalitiegenoot CDA „een uitgebreide verklaring” heeft gegeven „waarin hij ondubbelzinnig spijt betuigt en zelf benadrukt dat hij een voorbeeldfunctie heeft”. Kamerlid Joba van den Berg (CDA) zegt dat „iedereen z’n uiterste best doet, maar dan nog gaat het weleens mis. Grapperhaus benadrukt terecht dat politici daarin een voorbeeldfunctie hebben, en heeft dan ook terecht zijn excuses aangeboden”. Minister Hugo de Jonge (Volksgezondheid, CDA) noemde zijn partijgenoot vrijdag nog steeds „zeer geloofwaardig”.

Cummings-effect

Hoe erg voor het draagvlak is het als beleidsmakers een loopje nemen met de eigen regels? Best erg, concludeerden onderzoekers van het University College London eerder deze maand in een artikel in The Lancet. Zij onderzochten de nasleep van de affaire rondom Dominic Cummings. De topadviseur van premier Boris Johnson maakte in maart, tijdens de lockdown, een rit van 400 kilometer binnen het Verenigd Koninkrijk, samen met zijn vrouw die op dat moment klachten had, en zijn kind. De reis was volgens de Britse coronaregels niet toegestaan. Nadat dit bekend werd, daalde het publieke vertrouwen in de overheidsmaatregelen significant, en het herstelde daarna ook niet meer, aldus de onderzoekers. Ze spreken van het ‘Cummings-effect’.

Lees ook: Willem-Alexander en Máxima overtraden coronaregels

Nederland is geen Verenigd Koninkrijk, Grapperhaus is geen Cummings en de ene faux pas is de andere niet. „Met Cummings was er willens en wetens sprake van het schenden van coronaregels”, zegt Gerrit Voerman, hoogleraar Nederlandse politiek in Groningen. „Bij Grapperhaus was er toch duidelijk de intentie om zich aan de regels te houden, maar is dat niet helemaal gelukt.” Ook voor emeritus hoogleraar parlementaire geschiedenis Joop van den Berg is dit „van een andere orde van grootte”. „Het zou onzin zijn als dit hem zijn kop kost.”

Woensdag diende de Ierse Eurocommissaris Phil Hogan (Handel) zijn ontslag in, nadat hij, vooral in zijn eigen land, onder druk was komen te staan over zijn aanwezigheid op een druk diner en het schenden van quarantaineregels. Ook die kwestie is volgens Voerman moeilijk te vergelijken met die rondom Grapperhaus. „Bij Hogan lijkt toch eerder sprake van te zijn geweest van een serieovertreder”, zegt de hoogleraar. „Dat vind ik echt verschillend.”

Maar desondanks is ook Voerman verbaasd over de gang van zaken. „Ondanks die goede intenties blijft het punt: hoe verstandig was dit?” Juist van de minister die gaat over handhaving van coronaregels „zou je toch een wat grotere gevoeligheid verwachten” en het vermogen om „risico’s helderder in te schatten”.

De kwestie komt op een vervelend moment. Afgelopen week ontstond er ook al ophef over een recente vakantiefoto van koning Willem-Alexander en koningin Máxima, pal naast een restauranthouder in Griekenland, in strijd met de coronaregels. En juist in de afgelopen weken riep premier Mark Rutte (VVD) burgers op om het vooral met familiefeestjes en sociale contacten rustig aan te doen, omdat het daar met de besmettingen harder gaat dan verwacht.

Lees ook: Rutte waarschuwt voor te losse omgangsvormen in familiekring

In „de zaaltjes” worden de omgangsvormen losser „als mensen een paar borrels op hebben” en ontstaat het risico dat „Tante Sjaan en Oom Han met elkaar gaan zitten knuffelen”, aldus de premier. „Dat mag dus niet meer. Dus daar zullen we strakker op handhaven.’’ Op dezelfde dag als Grapperhaus’ bruiloft was die handhaving er, bijvoorbeeld bij een kinderfeestje in Haarlem, dat door de politie mede vanwege het overtreden van coronaregels werd opgebroken. Vrijdag steunde Rutte Grapperhaus: „Geloofwaardigheid hangt voor mij samen met het onder ogen zien dat iets niet goed gaat.” Grapperhaus zal in zijn strenge praatjes over corona dit voorval moeten betrekken, zei Rutte: „Zoals: wees niet zo stom als ik toen was.” De minister, maakte de premier bekend, zal zo’n 800 euro doneren aan het Rode Kruis „om zijn gevoel van spijt te onderstrepen”.

Lees ook: De preken werken niet meer, en de polarisatie groeit