Ventilatiebesmetting ligt niet voor de hand in verpleeghuis-uitbraak

Coronavirus Een corona-uitbraak in een verpleeghuis zwengelde de discussie over de rol van ventilatie aan. Maar er waren meer mogelijke verspreidingsroutes: bewoners hielden ook geen afstand.

In verpleeghuis de Tweemaster brak eind juni het coronavirus uit.
In verpleeghuis de Tweemaster brak eind juni het coronavirus uit. Foto Robin Utrecht/ANP

GGD-onderzoekers sluiten niet uit dat het ventilatiesysteem in verpleeghuis De Tweemaster in Maassluis een besmettingsroute was waarlangs de uitbraak van Covid-19 is verlopen. Maar de meest voordehandliggende verklaring is dat de besmetting voornamelijk heeft plaatsgevonden via onderling contact. Dat staat in een donderdag verschenen rapport van GGD Rotterdam-Rijnmond naar de uitbraak van Covid-19 in het verpleeghuis afgelopen juni en juli. Bij de uitbraak overleden zeven bewoners. Van de 22 bewoners van één afdeling testten er 17 uiteindelijk positief en ook 18 van de 34 medewerkers.

De uitbraak in Maassluis slingerde een discussie aan over de rol van ventilatie in virusverspreiding. Het RIVM concludeerde begin juli in een onderzoek dat besmetting via aerosolen in bedompte ruimtes een mogelijkheid is. In goed geventileerde ruimtes is die kans klein.

Virus op het filter

In Maassluis werd juist naar het ventilatiesysteem gewezen als belangrijke manier van virusverspreiding omdat medewerkers in hun contact met bewoners beschermende middelen droegen en in diverse filters kleine hoeveelheden virusdeeltjes werden aangetroffen. Onder meer arts-onderzoekers van het Franciscus Gasthuis & Vlietland maakten zich zorgen dat deze besmettingsroute belangrijker kan zijn dan tot nu toe werd aangenomen, bleek uit communicatie richting het RIVM waarover De Volkskrant begin augustus berichtte.

„Dat er virus op het ventilatiefilter is gevonden was een van de redenen om uitgebreid onderzoek te gaan doen”, zegt Ewout Fanoy, arts Infectieziektebestrijding bij GGD Rotterdam-Rijnmond. „Daarnaast kwam de uitbraak vrij laat, pas in juni, de meeste uitbraken in verpleeghuizen zagen we eerder, in april.”

De Tweemaster is een verpleeghuis waar veel mensen met psychogeriatrische aandoeningen verblijven, zoals dementie. „Zij kunnen zich door hun gedrag en denkniveau niet goed aan de afstandsregels houden”, zegt Fanoy. „We zagen een snelle uitbraak waarbij één iemand mogelijk meerdere mensen heeft besmet. De patiënt die als eerste klachten kreeg werd pas bij de derde keer testen positief bevonden en deze persoon bleek veel virus uit te scheiden. Maar er zijn twee clusters gevonden, dus het virus is via twee routes binnengekomen”.

Doorgewerkt met klachten

Medewerkers droegen in het contact met bewoners beschermende middelen, maar de mondmaskers zijn soms langer gebruikt dan voorgeschreven, staat in het rapport. Tijdens pauzes droegen de medewerkers geen beschermende middelen, en zij hielden niet altijd anderhalve meter afstand. Vijf medewerkers werkten door met lichte klachten, die werden door hen niet herkend als klachten die passen bij Covid-19.

Over het ventilatiesysteem staat in het rapport: „De vondst van een heel lage hoeveelheid viraal RNA [genetisch materiaal] in het ventilatiesysteem is een aanwijzing dat het virus in de huiskamer aanwezig was en is neergedaald. Of en in hoeverre het ventilatiesysteem een rol heeft gespeeld naast de directe en indirecte overdracht (via besmette oppervlakten) is niet meer te achterhalen.” Voor de monsters die van de ventilatiefilters zijn genomen kon bijvoorbeeld niet vastgesteld worden bij welk cluster het hoorde. Wat wel duidelijk wordt, is dat het ventilatiesysteem niet overal goed was ingesteld en er daardoor in sommige ruimtes te weinig geventileerd werd.

„Onze belangrijkste conclusie is dat de indexpatiënt mogelijk veel mensen heeft besmet. Maar ik kan niet zeggen dat het ventilatiesysteem geen rol heeft gespeeld. En ook niet dat het wel een rol heeft gespeeld of in welke mate. ”, zegt Fanoy. „Het lastige van dit soort onderzoek is dat het achteraf is. Je moet dan tijdens de uitbraak zo veel mogelijk gegevens vastleggen en daarna zo veel mogelijk navragen en dan kijken hoe je er een logisch verhaal van kunt maken. Dat is ook het lastige met die ventilatiesystemen. Kan het een rol hebben gespeeld en zo ja, welke invloed had het dan?”

In de inleiding van het onderzoeksrapport van GGD Rotterdam-Rijnmond staat dat „het Franciscus Gasthuis & Vlietland de samenhang van de bevindingen en de conclusies van het onderzoek niet onderschrijven”. „Zowel wij als de arts-onderzoekers van het Franciscus Gasthuis & Vlietland snappen dat meerdere factoren een rol spelen”, zegt Fanoy.