Opinie

Complotdenkers: hun onzin ontmaskeren, of met ze in gesprek?

Je moet de apekool van complotdenkers blijven bestrijden, betoogt . Beter ga je met ze om de tafel om ze op hun verantwoordelijkheid te wijzen, stellen en
Illustratie Getty Images/Beeldbewerking NRC

Complotdenkers zoeken troost in onzekere tijden. Grote Satan biedt die

‘De wereld wordt bestuurd door een kliek van pedofiele kinderhandelaars.’ Dit soort apekool bestrijden kan alleen door het te blijven ontmaskeren, schrijft

Het kan haast niet dwazer. Een Republikeinse politicus uit Georgia, Margaret Taylor Greene, die grote kans maakt om in het Congres te worden gekozen, gelooft dat de wereld wordt bestuurd door een geheime kliek van pedofiele kinderslavenhandelaars die de duivel aanbidden en Donald Trump ten val willen brengen. Niet alleen Hillary Clinton maakt deel uit van deze duivelse kliek, maar ook onder anderen de filmster Tom Hanks, de filantroop George Soros en de Dalai Lama.

Gekken en dwazen zijn natuurlijk altijd onder ons, zelfs in het Amerikaanse Congres. Bedenkelijker is het feit dat de president van de Verenigde Staten de aanhangers van deze zogenaamde QAnon-complottheorie heeft geprezen als „vaderlandslievende mensen” die „mij goed vinden”. De politicus uit Georgia noemde hij een „toekomstige ster in de Republikeinse partij”.

Of Trump zelf gelooft in pedofiele duivelaanbidders is niet duidelijk. Het doet er ook niet veel toe. Wat hem betreft is iedereen die hem goed vindt lofwaardig.

Maar hoe is het te verklaren dat niet alleen politici uit de rimboe van Georgia, maar ook soms heel intelligente mensen gaan geloven in de meest bizarre beweringen? Ik denk dat de vrees voor het coronavirus een rol speelt.

Mensen zijn bang, weten niet waar dit alles op uitloopt, voelen zich bedreigd door donkere, onzichtbare machten. En net als in de Oudheid, als mensen het onweer hoorden donderen, zoeken we een verklaring voor die machten: de goden zijn boos. In extra onzekere tijden, laten ook meer lieden die beter zouden moeten weten zich verleiden om zich op een dwaalspoor te begeven.

Vaak wordt het afglijden in rechts-extremisme of complotdenken toegeschreven aan rancune

Sommige van die dwaalsporen hebben een lange traditie. Het idee dat ‘zionisten’ verantwoordelijk waren voor de aanslagen van 9/11 is een duidelijk voorbeeld. Zo ook het feit dat George Soros, een van origine Hongaarse Jood, altijd opduikt in verhalen van mensen die geloven dat geheimzinnige groepen achter de schermen de wereld naar hun hand proberen te zetten.

Dit is mainstream geworden in de propaganda van autoritaire regimes, zoals in Rusland of Hongarije, maar het vindt tevens gretig aftrek bij sommige intellectuelen van naam, ook in Nederland.

Het prototype van een antisemitische complottheorie is het beruchte door de Russische geheime dienst vervaardigde pamflet uit 1905, De protocollen van de wijzen van Zion. Deze invloedrijke tekst schetst een samenzwering van Joodse mannen met lange baarden die een demonisch plan hebben opgevat om de wereld te domineren.

Nu hebben antisemitische denkbeelden over 9/11, of de duistere macht van George Soros, op zichzelf niets te maken met gedachten over het coronavirus. Maar vaak geloven mensen die ons zionistische complotten voorspiegelen ook dat Covid-19 niet meer is dan een voorwendsel voor snode krachten – Bill Gates, Amerikaanse bankiers, de CIA, Soros, vul maar in – om de wereldbevolking te intimideren en daardoor totalitaire macht te grijpen.

Illustratie Getty Images/Beeldbewerking NRC

Hoe komen mensen erbij om, meestal via YouTube en andere digitale wegen, dergelijke kletskoek te verkopen?

Vaak wordt het afglijden in rechts-extremisme of complotdenken toegeschreven aan rancune. Denk aan het beroemde essay van Menno ter Braak: Het Nationaalsocialisme als Rancuneleer (1937). Het is inderdaad dikwijls zo dat boosheid op vermeende elites en wraakgevoelens heersen bij mensen die zich miskend voelen – mislukte romanschrijvers of kunstenaars, gesjeesde aristocraten, intellectuelen die niet serieus worden genomen in de meest vooraanstaande media of universiteiten. Maar met een op de persoon gerichte kritiek komen we niet aan de kern van wat de Amerikaanse historicus Richard Hofstadter ooit de ‘paranoid style’ noemde.

Ik denk dat we te maken hebben met iets primitiefs, namelijk dat we het onszelf gemakkelijker willen maken door diepe onzekerheid en gevoelens van naderend onheil een naam te geven, waardoor we de illusie krijgen dat we er greep op hebben. Godsdienst biedt een uitkomst. De goden zijn boos, Satan „als een bliksem uit de hemel” (Milton, Paradise Lost). Maar die uitweg is voor steeds minder mensen begaanbaar.

Dus moeten we het zoeken in alternatieve seculiere dogma’s, waar mensen even fervent in kunnen geloven als vrome gelovigen in God, of Allah. Voor een communist is het duidelijk waar het kwaad vandaan komt: het ‘kapitalisme’. Of het ‘imperialisme’, en dan helemaal het ‘Amerikaanse imperialisme’. In het huidige klimaat is ‘racisme’ de bron van alle ellende.

Ik wil niet beweren dat racisme, kapitalisme, of imperialisme geen kwade rol kunnen spelen, laat staan verzinsels zijn. Maar de neiging om de oorzaak van alles wat niet deugt toe te schrijven aan één grote satan is au fond een vorm van bijgeloof. Het geeft bovendien een warm gevoel van saamhorigheid om te behoren tot een uitverkoren groep die de ondergang ziet naderen, terwijl de rest van de mensheid slaapt. Spenglers Ondergang van het avondland wordt dan ook weer druk gelezen door jonge doemdenkers.

Lees ook dit opiniestuk van Bas Heijne: Het moderne complotdenken kan niet bestreden worden met voorlichting en bewustwording

Helaas zit de wereld ingewikkelder in elkaar. Alle complottheorieën komen neer op een poging om de werkelijkheid te simplificeren.

Zolang dit randverschijnselen zijn, is er niet zo veel aan de hand. Uitwassen in de marge van de democratische kakofonie zijn te beheersen en geven zelfs kleur aan het culturele leven. Daar heb je bovendien zeepkisten voor in het Londense Hyde Park en andere vrijplaatsen voor kletsmajoors.

Waar we nu mee te maken hebben is ernstiger. De speakers’ corner is nu wereldwijd. Kwaadaardige onzin bereikt via internet een ontelbaar aantal mensen die nooit een krant of boek lezen, of zelfs naar een serieus televisieprogramma kijken. Hierdoor wordt de openbare mening ontwricht. Zelfs de slinkende groep gematigde Republikeinen maakt zich nu zorgen dat de QAnonverhalen over Democratische kinderlokkers normaal gaan worden in de Republikeinse Partij, vooral als ze nog een extra duw krijgen van de president.

Totdat een manier wordt gevonden om ook op internet redactionele filters aan te brengen die de meest schadelijke sprookjes enigszins kunnen beteugelen, is hier weinig aan te doen. Maar het blijft wel zaak om apekool voortdurend te ontmaskeren. Ook al word je dan meteen ingedeeld bij de verstokte, linkse, kapitalistische, imperialistische, en niet te vergeten, zionistische elite.

Bol.com moet Lange Frans op de koffie vragen

Complotdenkers moeten beseffen dat zij verantwoordelijk zijn voor hun woorden. Daarom adviseren Sander Duivestein en Menno van Doorn om het gesprek met hen aan te gaan.

Rapper Lange Frans heeft op Twitter een filmpje gepubliceerd waarin hij laat zien hoe Bol.com kinderboeken voor meer dan 2.000 euro verkoopt. „Rare prijzen voor een kinderboek voor vijf- en zesjarigen zonder illustraties @bol.com?!”, schrijft de ervaren complottheoreticus die inmiddels tienduizenden volgers heeft.

Deze vraag was genoeg aanleiding voor zijn vele volgelingen om de webwinkel te beschuldigen van handel in kleine kinderen. De reactie van Bol.com dat het om een set van 170 boeken gaat, mocht niet baten. Het leed was al geschied. De #beerput is open gegaan. Complottheorieën zijn in een paar seconden gemaakt, maar hoe ont-complot je jouw bedrijf als je zo onder vuur komt te liggen? Lange Frans uitnodigen voor een kop koffie en een goed gesprek lijkt de beste remedie.

Veel mensen zullen complotdenkers als Lange Frans en Willem Engel van Viruswaarheid niet serieus nemen. Tegelijkertijd wordt duidelijk dat een snelgroeiend aantal, veelal jonge, mensen wel vatbaar is voor wat de Amerikaanse FBI inmiddels al kwalificeert als binnenlandse terreurdreiging.

De extreem-rechtse complotdenkersgroep QAnon met miljoenen volgers begon als een randfenomeen. Inmiddels krijgt deze beweging steeds meer steun, zelfs van leden binnen de Republikeinse partij. Trump noemde QAnon-aanhanger Marjorie Taylor Greene zelfs een toekomstige ster.

Het hallucinante denkbeeld van Lange Frans is een Nederlandse variant van de samenzweringstheorieën van het Amerikaanse QAnon. Eerder dachten Lange Frans en 5G-graancirkelgeleerde Janet Ossebaard in een podcast hardop na over een moord op minister-president Mark Rutte. „Wat moeten we doen? Die man doodschieten? Ik ga het niet doen, ik wil graag mijn karma schoonhouden”, zegt Ossebaard. Waarop Lange Frans vervolgt: „Ik kan goed schieten, het is niet dat ik zou missen. Het is alleen dat mijn hoofd zegt, wacht even, ik hou van die nachtrust”.

Wat Bol.com nu overkomt, maakte de Amerikaanse webwinkel Wayfair een maand geleden ook mee. Dit Amerikaanse e-commercebedrijf in meubels en huishoudelijke artikelen verkocht volgens complotdenkersgroep QAnon te dure kasten die dezelfde namen zouden hebben als vermiste kinderen. Wayfair werd vervolgens volledig afgemaakt op sociale media.

Lees ook: ‘Shit, ik ben politiek activist geworden’

Bol.com kan de actie van Lange Frans niet afdoen met een reactie op Twitter. Zijn invloed is te groot om dit verder te negeren. Een verhaal kan het beste ontkracht worden met een beter verhaal, onderbouwd met feiten en cijfers.

Bol.com kan Lange Frans niet verwijderen maar wel op kantoor uitnodigen. Laat hem de 170 boeken zien en desnoods allemaal mee naar huis nemen. Of organiseer voorleesavonden voor kinderen met Lange Frans.

Er is meer dialoog nodig met dergelijke complotdenkers. Zij moeten zelf een besef krijgen van hun verantwoordelijkheid. Verhalen vertellen mag, moet en kan. Het zou prettig zijn als die verhalen gebaseerd worden op feiten, historisch perspectief en wat meer realiteitszin.

Het kan geen kwaad als wetenschappers en bedrijfsbestuurders het gesprek aangaan met mensen als Lange Frans, Willem Engel of supermodel Doutzen Kroes die corona kwalificeerde als een complottheorie van media, farmaceutische industrie en grote bedrijven. Zij zijn behalve complotdenkers ook influencers met enorme aantallen volgers. Waar de invloed van traditionele autoriteiten lijkt af te nemen, neemt hun invloed toe. Beide groepen moeten serieus genomen worden en meer met elkaar in gesprek gaan.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.