Online kijken wint het in het nieuwe filmseizoen van bioscoopbezoeken

Film Donderdag verschijnt de eerste blockbuster sinds maart in de bioscoop. Als het een succes wordt, volgen er meer, misschien. Maar online films kijken is niet meer te stuiten.

Barb (Rachel Bloom) in de animatiefilm Trolls World Tour, geregisseerd door Walt Dohrn.
Barb (Rachel Bloom) in de animatiefilm Trolls World Tour, geregisseerd door Walt Dohrn. Foto DreamWorks

Vandaag moet het nieuwe normaal in de bioscopen echt beginnen. Met de première van Christopher Nolans Tenet, de eerst ‘blockbuster’ sinds de lockdown in maart. Een futuristisch James Bond-avontuur van ruim 200 miljoen dollar, gefilmd in zeven landen. Over ‘inversie’, een soort tijdreizen: geheim agenten springen niet door de tijd, maar bewegen via een draaideur tegen de tijdstroom in naar het verleden. Voor hen rijden auto’s achteruit en voelt vuur als ijs.

Lees de recensie: ‘Tenet’ trekt de tijd uit zijn voegen

Bioscopen missen zo’n terugspoel-optie helaas: het is de vraag of de huidige verschuiving richting streaming nog ongedaan valt te maken. Eind juli lanceerde de Nederlandse filmwereld onder het motto ‘ga naar de film’ twee reclamespotjes tégen streaming en vóór bioscoopbezoek: ‘ongestoord kijken’. Bioscopen en filmtheaters opereren sinds juli volgens het anderhalvemeterregime, maar halen daarmee een fractie van hun oude recette. De Nederlandse nummer-1-film van afgelopen week, Trolls: World Tour, verdiende gemiddeld ruim 1.300 euro per bioscoopscherm. In dezelfde week vorig jaar verdienden Tarantino’s Once Upon a Time in Hollywood ruim 15.000 euro en The Lion King bijna 8.000 euro per scherm. Daar komt de omzetderving van drank en popcorn bovenop.

Die lege zalen hangen samen met coronabeperkingen, met argwaan tegen binnenvermaak en met een veel te beperkt filmaanbod. Dat bestaat nu vooral uit arthouse, kleine genrefilms en hits uit de oude doos als Harry Potter. Hollywood houdt het kruit even droog en verplaatste zijn grote kanonnen naar het najaar en naar 2021. Dat heeft gevolgen: vorig jaar waren Amerikaanse films goed voor 71 procent van de Nederlandse bioscooprecette.

Hollywoods afwezigheid biedt ook kansen: zo veroverde distributeur Dutch Filmworks een substantieel marktaandeel met titels als Alles is zoals het zou moeten zijn of De piraten van hiernaast. Maar dat helpt de bioscopen dus niet. Gesubsidieerde filmtheaters houden het hoofd nog wel boven water, de pijn zit bij commerciële bioscopen en grote ketens. Marktleider Pathé waarschuwde eind juli voor een ontslagronde.

Tenet moet een reddingsboei worden. Dat hoopt althans regisseur Christopher Nolan, gepassioneerd voorstander van de bioscoopbeleving. Hij publiceerde in maart een oproep bioscopen van de ondergang te redden als „essentieel onderdeel van ons sociale leven dat velen werk, en iedereen entertainment bezorgt”.

Piraterij

Terwijl de rest van Hollywood zijn spektakelfilms uitstelde, hield Warner Bros op aandrang van Nolan vast aan een première van Tenet op 17 juli. Dat bleek te optimistisch, maar na tweemaal uitstel gaat hij nu dan toch uit. Ook in de Verenigde Staten, waar New York en Los Angeles bioscopen nog gesloten houden. Misschien is de opbrengst per scherm lager, maar zonder serieuze concurrentie heeft het dure Tenet veel meer tijd om zijn budget terug te verdienen, is het idee. Al is piraterij een serieus risico, zeker nu mensen nog lijden aan zaalvrees.

De filmwereld houdt de bezoekcijfers van Tenet angstvallig in de gaten met het oog op komende herfst. Nog los van de kans op een tweede golf en nieuwe lockdowns: heeft het publiek wel zin in de bioscoop? De Slag om de Schelde, de duurste Nederlandse oorlogsfilm na Zwartboek, neemt het zekere voor het onzekere en schuift door naar lente 2021. De première van Jim Taihuttu’s De Oost – over de bloedige dekolonisatie van Indonesië – op 26 november staat op losse schroeven. En als Tenet faalt, durven superheldenfilms Wonder Woman 1984 en Black Widow het dan wel aan deze herfst? Of de nieuwe James Bond No Time to Die, of Pixarfilm Soul? Is het geen veeg teken dat er nog geen filmtrailers verschenen om op te warmen voor de grote kerstfilms; Spielbergs West Side Story en sciencefictionepos Dune? Men kijkt het wellicht nog even aan.

Capitulatie

Streaming wordt hoe dan ook de winnaar van deze pandemie. Eind juli capituleerde Amerika’s grootste bioscoopketen AMC voor studio Universal. AMC dreigde met een boycot toen Universal besloot animatiefilm Trolls: World Tour tegelijk in de bioscoop en via ‘premium video on demand’ (pvod) uit te brengen. Voor bijna 30 dollar stream je een film dan in de huiskamer, voor een doorsnee Amerikaans gezin veel goedkoper dan samen naar de bioscoop. Bovendien houdt de studio bij pvod 80 procent van de opbrengst, van bioscoopkaartjes ziet hij hooguit de helft terug.

Er is al decennia een afspraak dat bioscopen 75 tot 90 dagen het monopolie op een film houden. Maar nood breekt wet, redeneerde Universal: met de marketingcampagne half onderweg en de bioscopen gesloten moest het Trolls: World Tour wel vervroegd als streamer aanbieden. Dat experiment bleek een eclatant succes. De film bracht online 150 miljoen dollar op, Universal verdiende er zo veel meer aan dan een eerder deel van de trollensaga.

De boycotdreiging van het in financiële nood verkerende AMC, dat snakt naar vers filmaanbod, nam Universal met een korreltje zout. Terecht: volgens een nieuwe deal van eind juli mag Universal zijn films voortaan al 17 dagen na de bioscooprelease online aanbieden – als goedmakertje krijgt AMC een winstpercentage. Daarmee is het hek definitief van de dam; ook Disney slaat nu aan het experimenteren. Actiefilm Mulan wordt in Nederland vanaf 4 september via ‘vip-toegang’ aangeboden op streamingdienst Disney +, voor 22 euro.

Ook elders in de filmwereld betekent het nieuwe normaal steevast meer streaming. Zo zijn de komende Nederlandse filmfestivals ‘hybride’. Imagine, het festival voor de fantastische film, start deze week een editie die zich deels online, deels in het Amsterdamse Eye Filmmuseum en Kriterion afspeelt. ‘Nature Strikes Back’, zo luidt het thema. Het Nederlands Film Festival in Utrecht verloopt grotendeels virtueel, Film by the Sea in Vlissingen ook, met als gimmicks een indoor drive-in met vaste auto’s en een ‘Drijf-uit’ op een veerboot. Documentairefestival IDFA hanteert een ‘harmonicamodel’: afhankelijk van de ernst van de pandemie in november gaan documentaires online of in de zaal uit.

Tenet of geen Tenet: de rest van 2020 is streaming koning.