Actrices Marie Louise Stheins en Carly Wijs

Foto Merlijn Doomernik

Interview

In ‘Skylight’ ontleden twee geliefden hun voorbije relatie: ‘Zelfreflectie is doodeng’

Theater In de voorstelling ‘Skylight’ van Toneelgroep Oostpool zijn de mannen- en vrouwenrollen verwisseld. Er is een dubbele cast, met Marie Louise Stheins en Carly Wijs die beiden de hoofdrol spelen.

Kun je een voorbije liefde reanimeren? Dat is de leidende vraag in de voorstelling Skylight, waarin een vrouw haar voormalige minnaar bezoekt. Hij heeft haar drie jaar eerder verlaten, nadat haar echtgenoot achter de affaire was gekomen. Maar de echtgenoot is inmiddels overleden. De knetterende dialoog die de twee voormalige geliefden voeren over hun verhouding karakteriseert hoofdrolspeelster Marie Louise Stheins als „een strooptocht naar liefde”, waarbij de twee een „emotionele veldslag” leveren om elkaar terug te vinden.

David Hare, een van de belangrijkste Britse toneelschrijvers, schreef Skylight in 1995, waarna het werd uitgeroepen tot Brits toneelstuk van het jaar. Regisseur Jeroen De Man voert het nu op bij Toneelgroep Oostpool, zijn laatste productie binnen de samenwerking van het gezelschap in Arnhem met Het Nationale Theater.

Een cruciale wijziging van De Man is dat in zijn versie niet een oudere man een affaire had met een jonge vrouw, maar een oudere vrouw met een jongere man. Een productionele bijzonderheid is dat er een tweede cast van drie acteurs is. Dit om te voorkomen dat voorstellingen moeten worden afgezegd als een speler ziek wordt of – belangrijker in coronatijd – een acteur ‘ziekteverschijnselen’ vertoont. Dus wordt Eva, de oudere vrouw, behalve door Marie Louise Stheins ook door Carly Wijs gespeeld. Beide actrices hebben een lange staat van dienst in het theater en in tv-series en films. Stheins kreeg in 2000 de Theo d’Or voor haar rol in Reigen, Wijs is bekend van rollen in Divorce, Pleidooi en Oud Geld.

In een studio bovenin het pand van Oostpool in Arnhem vertellen Stheins (63) en Wijs (54) over hun rol en werkwijze. Hun Eva is een geslaagde zakenvrouw die leiding geeft aan een imperium van hotels en restaurants. Haar voormalige geliefde, Tom, twintig jaar jonger, werkte voor haar bedrijf én woonde in bij haar gezin. Na zijn vertrek is hij gaan werken als leraar op een school in een achterstandswijk. Eva, die hangt aan haar succes, is verbijsterd dat hij afscheid heeft genomen van een luxe leven en in een kaal en koud appartement woont.

Politiek gemotiveerd

Stap voor stap ontleden Eva en Tom in Skylight hun voorbije relatie, waarbij ze elkaar en zichzelf niet sparen. Ze leggen rekenschap af, zegt Stheins. „Dat soort zelfreflectie is doodeng en moeilijk, maar ze dwingen elkaar eerlijk te zijn over de keuzes die ze hebben gemaakt.”

Hare is een auteur die zijn personages een duidelijk politiek gemotiveerde achtergrond meegeeft en dat aspect spreekt Wijs het meest aan. „Voor mij is dit stuk vooral een botsing tussen twee werelden. Deze twee mensen houden van elkaar, maar verschillen wezenlijk door hun kijk op de wereld en hun leeftijd.”

Beide actrices juichen de genderwisseling toe. Wijs: „Dat geeft zo’n andere dynamiek. Een oude man die tegen een meisje zegt ‘Ik wil met jou een gezin beginnen’, weet dat het kan. Een vrouw van in de vijftig die hetzelfde zegt tegen een jonge man, zoals Eva in dit stuk zegt tegen Tom, is pathetisch. Dat onderscheid moet je omarmen. Dat moet je groter maken.” Had het andersom niet meer gekund? „Jawel”, zeggen ze. Stheins: „Maar het was oubolliger geweest.”

Wijs kent de omstandigheden, ze was zelf getrouwd met een meer dan twintig jaar oudere man. „Het is fantastisch in de wereld van een ouder iemand te stappen, je voelt je opeens volwassen, er komt een enorme ruimte vrij. Maar op een gegeven moment is dat voorbij. Dan denk je”, ze slaakt een diepe zucht, „het is over, het is uitgemolken, de wereld die openging sluit zich, je kunt daar niet naar terug. Het mooie aan Eva is: ze komt binnen en denkt dat ze iets wil: die jongen terug. Maar wat ze nódig heeft, is iets afsluiten.”

Het is Wijs’ overtuiging dat het voor de man of vrouw op leeftijd op een gegeven moment over is. „Dat is de tragiek van het leven. Accepteer dat.” Stheins ziet het anders: „Het maakt volgens mij niet uit hoe oud iemand is, want ik geloof heilig in de liefde.” Ze vindt het mooi als zo’n liefde tussen een oudere vrouw en jonge man wel slaagt, zoals bij Emmanuel Macron, de president van Frankrijk en zijn 24 jaar oudere echtgenote. „Ik vind dat ongelofelijk leuk. Het gebeurt vrij weinig. Als vrouw heet je dan meteen een cougar, zo’n naar woord.”

Monster

Hun kijk op Eva verschilt ook. Wijs: „Het is een selfmade vrouw met durf en doorzettingsvermogen en de schwung van een horeca-boerin. Iemand die de boel kan leiden, maar ook kan ouwehoeren aan de bar met iedereen. Iemand die van onderaf is opgeklommen en die je niks hoeft te vertellen. Ze heeft het idee dat ze het allemaal zelf en alleen heeft gedaan. Dat is een illusie. Maar ik vind het leuk om zo’n overtuiging te verdedigen op het toneel. Ik speel liever Hitler dan Anne Frank.”

Stheins: „Ik zie een vrouw die bereid is alle maskers te laten vallen, voor de liefde, haar werk, de waarheid. Ook al gebruikt ze in de tussentijd de waarheid zoals het haar uitkomt. Maar het is wel een wijf dat die ongemakkelijke waarheden niet uit de weg gaat als het erop aankomt, ook al zijn de wonden diep. Ze maakt zichzelf tot monster en zegt dan tegen Tom: ‘Wil jij nog eens naar jezelf kijken?’”

Wijs: „Ze verdedigen hun visie op de mens en de maatschappij tot op het bot, zonder mee te geven en dat maakt het stuk actueel. In deze gepolariseerde wereld zijn er overal mensen die hetzelfde doen.” Daarin ziet Wijs ook de kritiek van Hare op het neoliberale denken. „Eva verdedigt een systeem dat aan het afbrokkelen is en in dat opzicht vind ik haar een tragische figuur, een King Lear die langzaam uit elkaar valt.”

Bij Tom liggen zijn zelfopoffering en schuldgevoel aan de oppervlakte. Beide actrices betogen om het hardst dat deze eigenschappen buitengewoon toepasselijk zijn voor mannen van rond de dertig. Wijs: „Onze generatie vindt dat typisch vrouwelijke eigenschappen, maar bij de generatie van de woke mensen is dat geen issue.” Stheins: „De twee jongens die Tom spelen [Chiem Vreeken en Thomas Höppener] zijn ook echt zo.”

Franciscus van Assisi

Tom komt uit een goed milieu, maar aanvaardt zijn positie als arme leraar, omdat hij mensen wil helpen, zegt hij. Wijs: „Het gelijk van Eva is dat hij door zijn afkomst en diploma’s elk moment kan besluiten ander werk te zoeken. Als mindset is armoede omarmen onvergelijkbaar met echte armoede. Hij besluit als een Franciscus van Assisi blootsvoets over de aarde te gaan lopen. Dat Eva gaten schiet in zijn motieven is het leuke van het spel.”

Wijs werd er later door De Man bij gevraagd. De cast van Stheins heeft het voortouw. Wijs: „Zij maken het, wij kijken ernaar en nemen de interpretatie en de loopjes over.” Desondanks worden het twee verschillende Eva’s, omdat zij beiden zo verschillen, benadrukken ze. Stheins: „Ik denk wel dat ik een emotionelere actrice ben dan Carly.” Wijs: „Jij haalt je plezier uit de psychologische verwikkelingen tussen de personages. Ik haal mijn plezier uit de wereldbeelden die clashen.”

Stheins kijkt niet naar de repetities van Wijs. „Het leidt me af. Ik vind er veel van. Ik ben me Eva aan het eigen maken en ik wil geen ruis.” Wijs: „Ik moet kijken en dat is lastig, want ik denk: dat zou ik zo niet doen. Het is goed, maar dat kan ik niet. Dat ga ik niet doen.” Stheins: „Is dat zo? Waarom zou je dat niet kunnen? Als je het niet wilt, is het wat anders.” Wijs: „Maar het is zo eigen. Ik kan jou niet nadoen. Andersom werkt dat ook niet.”

Wat is dat eigene? Wijs: „Jij gaat er vol voor, waar ik eerder inhoud en naar een lichte toon ga. Ik kan er ook vol voor gaan, maar ik hou dat niet zo lang vol.” Stheins: „Ik vraag aan Jeroen wat hij ziet als hij mij ziet spelen. Hij zegt: ‘Ik zie een aangeschoten hert, bloedend’. Dan ben ik tevreden. Dat is wat ik zoek.”

De keuze voor twee casts is een uitvloeisel van de problemen door corona. Dat brengt het gesprek vanzelf op de situatie in de theatersector. Die is rampzalig, zegt Wijs. „Dat maakt me heel verdrietig. Het is een verschraald landschap. Voor jonge mensen is het horror.” Stheins: „Ik ken jonge acteurs die nu bij het Broodhuys werken of de Coop. Ik ben 63, ik red het wel, maar voor hen is het verschrikkelijk.”

Wijs woonde vroeger in Brussel en speelde veel in België, dus ze komt vanzelf tot een vergelijking. „Als er in België op cultuur wordt bezuinigd staat het hele land op, in Nederland gebeurt er niets. In Nederland durven politici niet naar het theater, want dan worden ze uitgemaakt voor elitair. Kunst gaat altijd over geld. Terwijl kunst een zaak is van de geest, van ontwikkeling, de maatschappij.”

Beiden zouden dit voorjaar al in andere producties spelen. Soms heeft Wijs nog de angst dat ook deze voorstelling niet doorgaat. „Dat deprimeert me.” Stheins, troostend: „Je moet het loslaten poes.” Dan vastbesloten: „Het moet verdomme niet nog een keer gebeuren zeg. Maar we gaan zeker spelen.” Dan staat ze snel op, op zoek naar hout. „Even afkloppen.”

Skylight door Toneelgroep Oostpool. Van 4/9 t/m 12/12. Inl: toneelgroepoostpool.nl