De virtual reality-installatie Blowing Through The Curtains verbindt de geschiedenis van de vluchtelingen van Arnhem met die van alle vluchtelingen

Foto Abner Preis

Interview

Bij deze Slag struint ook Godzilla door Arnhem

Virtual reality In Museum Arnhem herdenkt kunstenaar Abner Preis de Slag om Arnhem met een VR-installatie waarin de fantasie floreert.

Geen parachutes. Geen tanks. Geen soldaten. Zelfs geen brug. Wel kindertekeningen, wapperende gordijnen, marcherende clowns en Godzilla. Ter herdenking van de Slag om Arnhem heeft het Museum Arnhem een virtualreality-installatie laten maken. Maar verwacht geen oorlog die je hierin kunt naspelen of herbeleven. Realisme is hier niet het hoogste goed.

De belofte van virtual reality was op de eerste plaats meer realisme, zoals dat door opeenvolgende technische innovaties is beloofd, van de uitvinding van het centraal perspectief tot fotografie, film, geluidsfilm, kleurenfilm, film in 3 en 4D. In veel games, educatieve producties en zelfs in kunst is meer realisme ook de norm gebleven, zoals in de virtual reality Carne y Arena (2017) van de Mexicaanse regisseur Alejandro Gonzalez Iñárritu, die je op de grens tussen Mexico en de Verenigde Staten achterliet. Met een groep vluchtelingen mag je proberen de grens over te steken, achtervolgd door soldaten van de Border Patrol. „Het is de VR-revolutie waar we op zaten te wachten”, schreef filmvakblad Variety.

Lees ook: Virtual reality over vluchtelingen – kermisattractie of empathiemachine?

Ook de nieuwere productie Travelling While Black (2019), net als de speelfilm Green Book (2018) gebaseerd op een reisgids uit het midden van de twintigste eeuw voor zwarte reizigers in het Zuiden van de VS, mikt op immersief realisme. „Als je die headset op hebt, kun je er niet meer aan ontsnappen. Je kunt niet tussendoor popcorn eten of op je telefoon kijken en het van je af laten glijden”, zei regisseur Roger Ross Williams in een interview in NRC.

Maar wie in de Arnhemse Walburgiskerk de VR-bril opzet, wacht zulke onderdompeling niet. Hier is juist geen realisme nagestreefd, zoals dat in andere genres ook niet het enige doel is gebleven. Hier kom je in een andere wereld, met allerlei middelen vormgegeven door de Amerikaanse, sinds 2006 in Nederland wonende kunstenaar Abner Preis. Kleur en zwart-wit, getekende affiches en gefilmde straten, monsters uit films en dictators uit de werkelijkheid; kindertekeningen en computerrenderings, ze komen voor zes minuten allemaal samen in Blowing Through the Curtains – en geven daardoor op een bepaalde manier een realistischer beeld van hoe wij de werkelijkheid ervaren dan een geheel realistische illusie.

De titel verwijst naar het dagboek van een Arnhemse arts, die na de slag door de stad doolde en overal voor de kapotte ruiten gordijnen zag wapperen. „In elke familie speelt de erfenis van oorlog door”, zegt Preis (Netanya, Israël, 1975) in zijn atelier in de Amsterdamse Rivierenbuurt, waar ik van het project een voorproefje kreeg. „Van de Tweede Wereldoorlog of van andere oorlogen.” Preis heeft zelf drie paspoorten, een Amerikaans, een Israëlisch en een Oostenrijks. Zijn vaders familie wist net op tijd uit Wenen te vluchten.

Arnhemse tram

Als de reis begint, sta je in een Arnhemse tram die door een stad rijdt. Langs de weg staan filmschermen waarop archiefbeelden uit de jaren dertig en veertig worden afgespeeld, er hangen reclames uit die jaren – voor slaolie en voor de NSB – en we gaan een huis binnen waar kleding met gele sterren aan de kapstok hangen. De overvolle stad wordt ook bevolkt door getekende mensen en dingen, in een stijl die aan kindertekeningen doen denken. En door de stad marcheren geen nazi’s maar clowns. „Over tragedie moet je met humor proberen te spreken, zoals Charlie Chaplin deed in The Great Dictator of Mel Brooks in The Producers”, meent Preis. „Daar zitten ook fragmenten van in Blowing Through the Curtains.”

Foto Abner Preis

De Slag om Arnhem was een veldslag die op 17 september 1944 begon, als onderdeel van operatie Market Garden. De Britse veldmaarschalk Montgomery wilde bij Arnhem de Rijn oversteken en Duitsland binnentrekken. De Duitsers lieten daarop Arnhem en omgeving evacueren. Tienduizenden burgers moesten huis en haard verlaten. Ze konden pas na de bevrijding van de stad, in april 1945, terugkeren. Hun stad was geplunderd en verwoest.

Preis verbindt in zijn installatie de geschiedenis van Arnhem met de geschiedenis van andere oorlogen en andere vluchtelingen. We zien niet alleen Arnhemmers vluchten, maar ook Syriërs, Palestijnen, Zuid-Amerikanen, Afrikanen. De stad die we verwoest zien worden, bevat naast de kerk waar de installatie in te zien is en andere Arnhemse gebouwen, ook gebouwen uit Londen, Berlijn, Hiroshima, Nairobi, Aleppo, Bagdad en Mogadishu. De verwoesting geschiedt niet door bommen en andere wapens maar we zien wel Godzilla, het Japanse filmmonster dat volgens de folklore is voortgekomen uit de atoombom. We zien en horen oude en moderne dictators voorbij flitsen, van Hitler tot Assad, van Stalin tot Trump.

Verhalenverteller

Abner Preis noemt zichzelf een verhalenverteller. Met virtual reality experimenteerde hij al in Eden’s adventure (2019), een verhaal waarin een meisje van een jaar of acht voor haar spreekbeurt op zoek gaat naar vrouwelijke helden in de geschiedenis en onder meer in de prehistorie en het oude Egypte, op de zeebodem en het International Space Station terechtkomt. De productie won op Cinekid de Jury Prijs voor Best Work Media Lab en is nu genomineerd voor beste interactive op het aanstaande Nederlands Film Festival.

Het geraffineerdste wapen uit Preis’ arsenaal aan filmische en literaire middelen is een soort opzichtige naïviteit, die de kijker zelf als wrang mag beleven. Preis wil dat al zijn werk een happy end heeft. Deze wens vertaalt zich in Blowing Through the Curtains in een verwoeste stad waarin bloemen en planten als een dolle beginnen te bloeien. „De natuur zal ten slotte overwinnen”, zegt Preis. Daar is hij zeker van. Toch laat hij ook hier ruimte voor meerduidigheid in zijn verhaal. „De bloemen zien er niet natuurlijk uit, ze zijn duidelijk op een computer ontworpen.”

In De Kerk in Arnhem waar Museum Arnhem tijdens de verbouwing van het eigen gebouw tentoonstelt, brengt Preis niet alleen deze virtual maar ook augmented reality. Daar zal de volle, onzekere wereld van Preis zich weer verder vermengen. Nog meer hybrides.

Abner Preis: Blowing Through the Curtains. 30 aug. t/m 20 sept. in De Kerk, Sint Walburgisplein 1, Arnhem. Er zijn 4 VR-brillen beschikbaar. Reserveren: museumarnhem.nl of 026-3031425. Inl: abnerpreis.com