Politieman Ivan Kolos wilde geen burgers in elkaar slaan

Wit-Rusland Voorlopig blijven de ordediensten president Loekasjenko trouw. Alleen mondjesmaat zijn er deserties. Agent Kolos vluchtte naar Oekraïne.

De gevluchte agent Ivan Kolos, op een door hemzelf aangeleverde foto.
De gevluchte agent Ivan Kolos, op een door hemzelf aangeleverde foto.

Politieagent Ivan Nikolajevitsj Kolos (27) is thuis in zijn appartement in Gomel, de tweede grootste stad van Wit-Rusland. Het is woensdag 12 augustus, drie dagen nadat president Aleksandr Loekasjenko zichzelf tot winnaar heeft uitgeroepen van de verkiezingen in het land. Kolos kijkt voor de zoveelste keer op zijn telefoon naar video’s van het brute politiegeweld tegen ongewapende demonstranten, die de uitslag van de verkiezingen betwisten. Dit is verkeerd, denkt Kolos.

In zijn uniform richt hij de camera van zijn telefoon op zich en zegt: „Collega’s. Wij hebben gezworen de Wit-Russische burgers te beschermen. Maar nu beschermen we nog maar één iemand.” Hij steekt zijn wijsvinger op: Loekasjenko. „Collega’s, ik smeek jullie, stop met het geweld en gebruik geen wapens tegen ongewapende burgers.”

Hij eindigt met „Svetlana Georgijevna Tichanovskaja”, de oppositiekandidaat. „U bent mijn wettelijk gekozen president en ik wacht op uw bevel.” De video stuurt hij naar het populaire oppositiekanaal Nexta in de berichten-app Telegram. Het kanaal heeft ruim twee miljoen volgers.

Twintig, misschien dertig minuten later staan zijn chef en drie collega’s voor de deur, vertelt Kolos, twaalf dagen later via de videobelfunctie van Telegram aan NRC. Hij is op dit moment in het Oekraïense Kiev, gevlucht met zijn vrouw. „Ze kwamen mijn politiepas halen en wilden me arresteren, maar ik deed de deur niet open. Ik heb mijn pas van het balkon gegooid.” Vijf verdiepingen lager pakken zijn baas en een collega zijn pas en vertrekken weer. De twee achtergebleven agenten verschansen zich in Kolos’ portiek om hem op te wachten.

NRC heeft geprobeerd Kolos’ verhaal zo veel mogelijk te verifiëren. Hij heeft een foto van zijn oude politiekaart getoond (uit een video-oproep die hij maakte vlak voordat hij vluchtte) en hij heeft foto’s van zichzelf in uniform gestuurd. Niet na te gaan viel echter of hij zelf ook betrokken is geweest bij geweld tegen betogers.

Weinig overlopers

Dezelfde nacht weten Kolos en zijn vrouw ongezien weg te komen. In Kiev heeft hij zich inmiddels als vrijwilliger aangesloten bij een ‘solidariteitsfonds’ genaamd Bysol, dat Wit-Russen bijstaat die om ‘politieke’ redenen hun baan hebben verloren, omdat ze bijvoorbeeld tegen het regime van Loekasjenko zijn. Het fonds is opgericht door een eerder dit jaar gevluchte Wit-Rus uit Gomel. Kolos heeft zelf zijn hulp aangeboden bij het fonds, hij zoekt momenteel naar betaald werk. „Ik was hier financieel natuurlijk niet op voorbereid, maar tot nu toe hou ik het vol”, zegt hij.

Kolos hoopt nog steeds dat zijn oproep navolging krijgt. Hij heeft zijn video’s, inmiddels drie, afgelopen week op zijn eigen account op YouTube geplaatst. Daar trekken ze niet bijzonder veel aandacht. De weinige mensen die reageren noemen hem óf een „held”, óf een „verrader”.

De Wit-Russische oppositie hoopt eveneens dat de ordetroepen en de krijgsmacht zich bij hen aansluiten. Zij zijn de sleutel tot Loekasjenko’s macht, nu een groot deel van de bevolking zich tegen hem heeft gekeerd. De president blijft volhouden dat de protesten gedreven worden door ‘krachten’ van buitenaf en heeft zijn leger de opdracht gegeven zich voor te bereiden op een invasie.

Of de steun er gaat komen, is onzeker. Volgens Kolos hebben 7 van zijn 280 directe collega’s na hem ontslag genomen. Daarnaast ontving hij van dertien collega’s steunbetuigingen. Deze dertien collega’s leverden hun insigne niet in - volgens Kolos uit financiële of persoonlijke overwegingen. Maar nog geen 10 procent van zijn oude afdeling twijfelt aan Loekasjenko, denkt Kolos.

De politiekaart van Ivan Kolos. De foto is een still uit een videoboodschap die Kolos maakte kort voor hij zijn pas weggooide.

„Het aantal meldingen van politie-agenten die zijn opgestapt, is laag”, zegt Yauheni Preiherman, de oprichter van de Minsk Dialogue Council, een in Wit-Rusland gevestigde denktank die zich bezighoudt met internationale politiek en nationale veiligheidskwesties. De ngo wordt gefinancierd met het organiseren van conferenties en donaties, zegt Preiherman via de telefoon.

„Belangrijk is ook dat geen enkele hooggeplaatste agent zijn of haar post verliet.” Dat kan wel veranderen als de protesten voortduren, denkt Preiherman, omdat veel hoge politiefunctionarissen net als de meeste overheidsdienaren de ontwikkelingen nauwgezet volgen en voortdurend een soort ‘kosten-batenanalyse’ maken. Kort gezegd: vooralsnog gelooft het veiligheidsapparaat niet dat de protesten succesvol zullen worden en kiest het voor baanzekerheid.

Propaganda

Ook volgens Kolos is de meerderheid van de politie van plan bevelen te blijven opvolgen. Door alle propaganda „geloven ze werkelijk dat onze regering gelijk heeft”, stelt hij. En er speelt nog iets: „Veel agenten hebben zelf misdaden begaan tegen burgers. Voor hen is er geen weg meer terug. Zij zijn alleen nog vrij onder het regime van Loekasjenko. Daarom zijn ze zelf ook bang voor de volksopstand.”

Op straat in Wit-Rusland proberen demonstranten de oproerpolitie en militairen hun kant op te lokken. Ze roepen bijvoorbeeld: „Loop nu over, dan vergeven we je.” Ruim een week geleden lieten vijftig leden van de oproerpolitie, geconfronteerd met zulke acties, hun schilden zakken voor het gebouw van de Centrale Kiesraad in Minsk. Daarna werden ze omhelsd door demonstranten en kregen ze bloemen voor hun voeten geworpen. Maar geen van de politiemannen verliet voor de camera’s zijn post en liep over. De mannen bleven staan, ogenschijnlijk verbluft door alle aandacht.

Maar het optreden van de politie is sinds de eerste protesten wel veranderd. Waar aanvankelijk nog zo veel mogelijk demonstranten werden opgepakt en burgers openlijk in elkaar werden geslagen, is er nu geen of nauwelijks zichtbaar geweld meer en zijn er veel minder arrestaties. Op 14 augustus werden de meeste eerdere demonstranten bovendien weer vrijgelaten. Of dit was omdat de cellen overvol raakten, of omdat alle arrestaties de woede van betogers alleen maar groter maakten – of allebei – is niet duidelijk. Wel lijkt de aandacht van de autoriteiten nu meer gericht op het arresteren van oppositiekopstukken.

‘Fascisten’

Loekasjenko verschanst zich achter zijn ordetroepen. Zondag stuurde het ministerie van Defensie een verklaring uit dat relschoppers vanaf nu met het leger te maken krijgen. Op een video voor het museum van de Grote Vaderlandse Oorlog in Minsk spuugde de minister van Defensie bijna bij het voorlezen van zijn verklaring over de „fascisten” die het voorzien zouden hebben op de herdenkingsmonumenten. „Het toont maar weer dat Loekasjenko vastbesloten is alle beschikbare middelen aan te wenden om aan de macht te blijven”, zegt Preiherman.

Hoewel de krijgsmacht in eerste instantie wordt ingezet om gebouwen, monumenten en de president te beschermen, was het signaal duidelijk. „In principe staan ze klaar om hun wapens op te pakken tegen vreedzame burgers”, aldus Kolos. Rijen dik stond de oproerpolitie zondag rondom het presidentiële paleis, waar een gewapende Loekasjenko per helikopter aankwam en de troepen toesprak. Ze riepen terug: „Wij blijven bij je tot het eind.”

Lees ook dit interview met de Wit-Russische oppositieleider Svetlana Tichanovskaja