Nooit meer dansen, zweten, brullen als vanouds bij het popconcert

Popconcerten Wat zijn de gevolgen van de coronapandemie voor de beleving van popconcerten, nu samen dansen en zingen niet meer mag? Komen er nieuwe vertelvormen of stijlen uit voort? Er is één zekerheid: dit najaar zal exclusief Nederlands zijn.

Concert van De Jeugd van Tegenwoordig in Ziggo Dome in juli.
Concert van De Jeugd van Tegenwoordig in Ziggo Dome in juli. Foto Andreas Terlaak

Popconcert. Het woord alleen al maakt weemoedig. Weet je nog: hoe we dansten en juichten en meezongen in elkaars oor? Hoe de zaal droop van het zweet dat langs muren en pilaren liep. Hoe de vloer na afloop soms bezaaid lag met sleutels en schoenen, zo hard had het publiek op en neer gesprongen. En het gevoel van intimiteit dat plotseling kon ontstaan, tussen de bezoekers onderling, en met de muzikanten op het podium.

Livemuziek kan leiden tot vrolijkheid, extase, opwinding of bezinning. Tot ontroering, razernij of saamhorigheid. De afgelopen periode kon muziek die functies nauwelijks vervullen. En ook zijn maatschappelijke rol bleef onvolbracht. Als er de afgelopen maanden normale popconcerten waren geweest, was de boodschap van bijvoorbeeld de anti-racismebeweging Black Lives Matter nog luider gehoord. Stel je voor met hoeveel energie en emotie dit onderwerp live onderstreept was, en hoe de wisselwerking tussen artiest en publiek, meezingend en met vuisten zwaaiend, had geleid tot een ontlading waarvan de trillingen tot ver daarbuiten hadden zullen resoneren.

In plaats daarvan zaten de fans achter een tafeltje met een kaars erop instemmend te knikken als rapper Akwasi zijn strijdlied ‘Geen Wedstrijd’ zong.

Popconcerten zoals we ze kenden, zijn er niet meer. Nu zijn er zitconcerten. Het publiek zit op anderhalve meter afstand van elkaar. De artiesten op het podium houden afstand tot elkaar. Tijdens de optredens zitten we te kijken en luisteren naar het optreden, zonder zelf te bewegen of mee te zingen. Bewakers staan klaar om in te grijpen.

De beperkingen zijn veranderlijk: bij het ene optreden mag je niet zingen en wel dansen (de Jeugd van Tegenwoordig), bij het andere wel roepen maar niet dansen (Michelle David & the Gospel Sessions).

De vraag is wat het komende seizoen nog aan bijstellingen brengt.

En wat de gevolgen voor de popmuziek zullen zijn. Zijn er uitsluitend verliezers of is er nog een lichtpuntje te vinden? De droevige coupletten lijken inmiddels bekend, maar misschien wacht ons een optimistische climax.

Exclusief Nederlands

Bij alle onzekerheid over de toekomst, is er één zekerheid: dit najaar zal exclusief Nederlands zijn. In de agenda’s van de verschillende popzalen in het land staan op dit moment nog Italiaanse neo-klassieke pianisten, Canadese singer-songwriters en Zweedse hardrock-acts. Maar een rondje bellen met de zalen leert dat deze muzikanten niet werkelijk komen. Ze staan vermeld omdat er eerst een vervangende datum moet worden gevonden (zodat het publiek geen geld terug hoeft te krijgen).

De afgelopen 55 jaar is het niet voorgekomen dat in Nederland uitsluitend Nederlands talent te zien was. Nu is het ruim baan voor hardrockgroep Nightwish, singer-songwriter David Benjamin, zangeres Ilse DeLange, retro-house-act Charly Lownoise & Mental Theo, elektronica-magiër Eefje de Visser, feestorkest Thijs Boontjes, metalband Dool, r&b-ster Tabitha, het levenslied van Suzan & Freek, folkzanger Broeder Dieleman, en honderden nog aanstormende talenten.

Publiek in de stands bij De Jeugd van Tegenwoordig.

Foto Andreas Terlaak

Zo zijn we terug in de tijd. Het is zoals aan het begin van de jaren zestig, de oertijd van de popmuziek, toen iedereen die een beetje lawaai kon voortbrengen, gretig werd onthaald. Er waren nog geen concertzalen, er werd opgetreden in sportkantines, cafés, dorpshuizen of kerkgebouwen, meestal zonder fatsoenlijke installatie. Met slechts een zang- en gitaarversterker.

Inmiddels, 55 jaar later, staat het land vol goed geoutilleerde popzalen – vanaf nu het domein van de Nederlandse artiest.

Is dit goed nieuws? Betekent meer speelruimte ook meer bijval, voor de Nederlandse singer-songwriters, Nederlandse hiphoppers, Nederlandse free-jazz-spelers, Nederlandse rocksterren, Nederlandse electronica-acts?

En zijn alle muziekstijlen geschikt voor een anderhalvemeterconcert?

Interactie met fans

De vanzelfsprekende interactie met fans die tegen het podium leunen en omhoog kijken, recht in het gezicht van een zanger of zangeres, is er niet. Kun je genieten van enthousiasmerende dansmuziek op een stoel? Kan een rapper contact leggen met een verspreid zittend publiek, met zijn tweeën achter een tafeltje?

Sommige genres zijn afhankelijker van wederkerigheid dan andere. De dj die dance maakt bijvoorbeeld, kan het publiek niet op de been brengen. En het succes van Nederlandse hiphoppers van de afgelopen jaren was voor een groot deel gegrond op het effect van de ‘turn up’: als de rapper aftelt (‘3, 2, 1’) weet het publiek dat er een juichende en springende ontlading verwacht wordt. Daar ontstaat de opwinding.

Dat contact is nu afwezig. Communicatie zal zich op een ander niveau moeten afspelen. Welk niveau dat is, zal blijken, als de meer en minder geslaagde methoden zich de komende tijd uitfilteren.

Misschien gaat concentratie een grotere rol spelen. Dan zal muzikale competentie, waarbij artiest en publiek samen aandachtig de loop van het muziekstuk volgen, indruk maken. Of blijkt een verhalende stijl effectief, waarbij de luisteraar zich laat meevoeren door een samenhang van thema’s. Is rustige aandacht wenselijk? Of is onstuimige hardrock des te verfrissender op anderhalve meter afstand?

Muzikale coronamaatregelen.

Foto Andreas Terlaak

Soms heeft het publiek voordeel van de nieuwe situatie. De populaire Guus Meeuwis zou deze zomer zijn 25-jarige jubileum vieren met twee optredens in Webster Hall in New York voor drieduizend man, en vier keer in het Philips Stadion in Eindhoven. In plaats daarvan staat de Brabantse zanger nu meerdere avonden in popzaal 013, in Tilburg. Niet voor tienduizenden fans die in polonaise door de zaal dansen, maar voor vierhonderd man publiek op stoelen.

Met zijn band op gepaste afstand speelt Meeuwis liedjes van zijn nieuwe, met americana-accenten opgesierde album Deel Zoveel. Hij zal doorgaan met spelen in 013 zolang er belangstelling is, heeft hij toegezegd. Dat is 38 keer, voorlopig.

Festivalzomer

Aan het einde van het seizoen 2020/2021 volgt de festivalzomer. Het is nog onduidelijk of die doorgaat, omdat onbekend is of Amerikaanse artiesten hun land uit mogen, en wat tegen die tijd de RIVM-regels zijn. Vooralsnog staan festivals als Pinkpop, Best Kept Secret en Lowlands op de concertagenda.

Als de reisbeperkingen worden opgeheven, komen de Britse, Amerikaanse, Afrikaanse en Australische artiesten naar ons land gereisd. Welke artiesten komen, is al bekend, namelijk dezelfde als op het programma stonden voor de festivals van 2020. Want zoals door de concertprogrammeurs werd aangekondigd, worden de programma’s van afgelopen zomer – voor onder meer Pinkpop, Best Kept Secret, Down The Rabbit Hole en Lowlands – in hun geheel overgeheveld naar volgend jaar.

Dat betekent voor 2021: in het ongunstige geval zijn er geen festivals, in het gunstige geval krijgen we festivals met de ‘beste artiesten’ van een jaar geleden. Zal de muziekliefhebber over een jaar nog belangstelling hebben voor iemand die in 2019 een hit had? Zoals de Australische zangeres Tones & I en haar springerige liedje ‘Dance Monkey’, te verwachten op het Down The Rabbit Hole-festival van 2021?

Aangezien festivalprogramma’s zes tot negen maanden tevoren worden samengesteld, zal het programma van 2021 tegen die tijd ruim anderhalf jaar oud zal zijn. Daarmee gaat de organisatie – noodgedwongen – voorbij aan een belangrijk kenmerk van popmuziek: de liefde voor vernieuwing en het nieuwe. Krijgt nieuw talent een plaats op de festivalpodia?

Op het eerste gezicht lijkt de muzikale toekomst nu zwaarmoedig, als een defaitistisch rockliedje zonder catharsis. Maar er is van alles mogelijk. Wellicht worden er nieuwe vormen van expressie aangeboord, nieuwe opstellingen gevonden voor publiek en podium, en andere communicatievormen ontwikkeld. En misschien had de muziek tot op heden nog niet al haar geheimen prijsgegeven, en zullen we die in de komende periode ontdekken. Daarvan kreeg het publiek bij Guus Meeuwis al een voorproefje. Een fan schreef in een reactie op zijn optreden: „De stilte was heel bijzonder.”