Recensie

Christopher Nolans ‘Tenet’ trekt de tijd uit zijn voegen

Recensie ‘Tenet’ is een multidimensionale puzzelfilm die psychologische, wetenschappelijke en levensbeschouwelijke vragen over tijd door elkaar weeft. En ervaringscinema van hoge klasse.

John David Washington en Robert Pattinson moeten via tijdinversie proberen een nieuwe wereldoorlog te voorkomen, in ‘Tenet’.
John David Washington en Robert Pattinson moeten via tijdinversie proberen een nieuwe wereldoorlog te voorkomen, in ‘Tenet’.

De meest misleidende zin uit Christopher Nolans Tenet is ongetwijfeld: „Probeer het niet te begrijpen, voel het.” Hij komt van een vrouwelijke wetenschapper die de naamloze hoofdpersoon uitlegt dat er op verschillende plekken op aarde sporen worden gevonden van tijdruimtepuin van een toekomstige oorlog. Aan onze hoofdfiguur de schone taak die aanstaande apocalyps te voorkomen. Tijdreizen is het overigens niet helemaal, maar ‘inversie’. De voorwerpen gaan door hun omgekeerde entropie terug in de tijd. Nolan laat het zijn personages allemaal keurig meermaals uitleggen.

Die zin is vooral een knipoog naar wat nu gegarandeerd toch zal gebeuren. Tenet is om vele redenen hét filmevenement van deze zomer. De film die de bioscopen moet redden. Maar door Nolans succes met de filosofische sciencefictionfilms Inception en Interstellar vooral ook een film waar lang naar werd uitgekeken en die iedere toeschouwer zal wíllen begrijpen. Zelfs als hij dan meermaals naar de bioscoop moet.

Lees ook een interview met cinematograaf Hoyte van Hoytema over ‘Tenet’: ‘De kijker mag niet twijfelen of wat hij ziet wel kan’

Tenet biedt overdonderend audiovisueel spektakel. Het is ervaringscinema van hoge klasse, een scifispionagethriller met exotische locaties, speedboten, explosies die James Bond naar de kroon steekt. Maar het gaat er bij Nolan uiteindelijk om wat het allemaal betekent. Het gegeven van tijdinversie moeten we voor lief nemen; dat is een van de ‘tenets’, grondbeginselen, van zijn filmische universum.

Alleen al rondom de titel kun je complete interpretaties bouwen. Het titelpalindroom suggereert niet alleen dat de plot niet keurig lineair van a naar b zal bewegen, maar, door z’n herhalende scènes en wisselende perspectieven op z’n minst ook in omgekeerde volgorde(s) is te begrijpen. Een procedé dat we al sinds Nolans doorbraakfilm Memento kennen. Tenet is ook de naam van een geheim genootschap dat morrelt aan een van de grondbeginselen van de thermodynamica: de onomkeerbaarheid van de tijd.

En het woord vormt ook het hart van het zogeheten satorvierkant, een woordpuzzel met vijf woorden die van links naar rechts en van boven naar beneden en weer terug hetzelfde aangeven. Het is gevonden op een tempel in Pompeï, dat in de eerste eeuw na Christus door een vulkaanuitbarsting werd verwoest. Hou dat in gedachten, want ook in Tenet draait het om een gebeurtenis die de wereld en de mensheid weg kan vagen.

Niet alle woorden in het satorvierkant zijn palindromen, sommige zijn slechts spiegelbeelden, zoals ‘arepo’ en ‘opera’. En zowaar, Tenet begint (of eindigt) met een aanslag op een operahuis waar onze held voor het eerst (of voor het laatst, want waarom reageert hij precies verbaasd?) het terugkaatsen van een geïnverteerde kogel waarneemt. Twintig jaar na de slowmotion-kogelregens in The Matrix introduceert Christopher Nolan zo een nieuwe ‘bullet time’.

Sator is bovendien de naam van een door Kenneth Branagh gespeelde Russische oligarch, en zo kun je eindeloos doorgaan. Duizelde het je al bij de dromen-in-dromen uit Inception, de meerwereldentheorieën en zwarte gaten uit Interstellar, de relatie tussen verteltijd en snelheid van Tweede Wereldoorlogfilm Dunkirk, Tenet is een multidimensionale puzzelfilm die psychologische, wetenschappelijke en levensbeschouwelijke vragen over tijd door elkaar weeft.

Daarin schuilt z’n echte betekenis. Want uiteindelijk is het vooral een metafilm over oorzaak en gevolg, over vrije wil en verantwoordelijkheid en over de verhalen die we elkaar vertellen. Over waar we beginnen en hoe we onze handelingen rationaliseren. Dat het door John David Washington gespeelde hoofdpersonage zich op een gegeven moment realiseert: ‘I am the protagonist’, zegt al genoeg.

Lees ook over de comeback van 70mm-film in de bioscoop

Tovenaarsleerling Nolan is ook benieuwd hoe ver hij als maker zelf de tijdlijn kan tarten. Zo laat hij vorm en inhoud samenvallen. Dat hij zo’n groot liefhebber en pleitbezorger is van het draaien en projecteren op analoge film heeft niet alleen met de superieure kwaliteit van celluloid te maken. Analoge film is in principe onomkeerbaar, elke montageschnitt is onherroepelijk. Veelzeggend is daarom dat Tenet minder visual effects-shots bevat dan zijn eerdere films, zelfs minder dan de gemiddelde romantische komedie stelde hij in een interview. Bijna alle tijdinversies werden tijdens het draaien, in de camera opgelost. Zo werd het negatief omgekeerd belicht, bewogen de acteurs tijdens de opnames soms achterstevoren en werd dat vervolgens in tegengestelde richting afgespeeld. Zien hun bewegingen er enigszins onnatuurlijk uit, draaien de wielen van vooruitrijdende auto’s de andere kant op, neemt de zwaartekracht een loopje? Allemaal aanwijzigingen dat we ons in de geïnverteerde spiegelwereld bevinden.

Dat concept van de spiegelwereld komt van de Amerikaanse deeltjesfysicus Val Logsdon Fitch. Hij was degene die aantoonde dat bepaalde subatomaire deeltjes zich terug in de tijd niet altijd hetzelfde gedragen als op de heenweg. Er is geen perfecte ‘rewind’. Het universum is niet stabiel. Tijd is uit zijn voegen, zoals Hamlet zegt. Nolan neemt deze principes en borduurt erop voort.

Tijdinversie is op zich al te ontzaglijk om te bevatten. Maar als dingen onderweg verstoord, of gemanipuleerd kunnen worden, kun je dan de zaken zo naar je hand zetten dat complete toekomsten of verledens kunnen verdwijnen? Dat tijdinversie ook het einde van alle tijd, en dus van de wereld kan veroorzaken?

Dat is het morele en persoonlijke verhaal, dat in Tenet minder prominent is dan in Inception (het verwerken van de dood van een geliefde) of Interstellar (de verzoening van vader en dochter). Een van de dingen die Tenet zich afvraagt is of er mensen zijn die inderdaad zo narcistisch en egocentrisch zijn dat ze bereid zijn om met hun eigen dood ook het hele universum te laten imploderen. Kunnen we ze tegenhouden? Of is het middel erger dan de kwaal? Zo meet Nolan de temperatuur van de tijdgeest. Daarom is Tenet dé film van dit moment. Maar heel hoopvol is hij niet.