Ontslag - dat is alsof je huwelijk strandt

Werkloos Door corona verloren tienduizenden mensen hun werk. Dat kan keihard aankomen. „Ongeveer een vijfde valt na het ontslag in een gat waar ze moeilijk uitkomen.”

Illustratie Rik van Schagen

Als tiener en fervent concertbezoeker dacht Cynthia Kruissink (27) al: later wil ik voor Mojo Concerts werken. Als jonge twintiger bereikte ze haar doel. Ze werd boekingsassistent bij de concert- en festivalorganisator. Het beviel wederzijds, dus kreeg ze in april dit jaar een vast contract. „Dat was echt een fijne verrassing”, zegt Kruissink, en zo middenin de coronacrisis best onverwacht.

Maar ook een vast contract is tijdens de crisis niet veilig, merkte Kruissink. In juni hoorde ze dat Mojo, hard geraakt door geschrapte evenementen, zou reorganiseren. Een maand later maakte het bedrijf bekend 43 van de 130 banen te schrappen. Kruissink: „Vanaf 12 uur konden we gebeld worden. Om tien over twaalf ging mijn telefoon. Ik wist direct: daar gaan we, ik lig eruit. Het was alsof de grond onder me wegzakte.” Haar kersverse contract wordt per 1 oktober beëindigd.

Meer dan geld verdienen

Ontslag bleek voor veel mensen onvermijdelijk tijdens de coronacrisis. In het tweede kwartaal van dit jaar raakten 131.000 mensen werkloos, becijferde het CBS. In juli kwamen er nog eens 15.000 bij, waarmee 4,5 procent van de beroepsbevolking nu werkloos is. Met name horeca, cultuur en toeristensector zijn hard geraakt.

Arbeidspsycholoog Janske van Eersel begeleidt mensen die hun baan zijn verloren en doet onderzoek naar ontslag aan de Universiteit Utrecht. „Een baan is vrijwel altijd méér dan alleen een manier om geld te verdienen”, zegt ze. Werk geeft structuur aan de dag, biedt een sociaal netwerk en geeft een doel in het leven. Het wegvallen van deze structuur en het netwerk kan mensen veel stress en een gevoel van doelloosheid opleveren.

Dat is herkenbaar voor verkoopmanager Bram Raaijmakers (36). Bidfood, de horecagroothandel waar hij voor werkt, zag de inkomsten teruglopen door de coronacrisis en besloot tijdelijke en flexcontracten niet te verlengen. Hij werkte eerder zeven jaar voor bierbrouwer Grolsch en stapte vorig jaar, met een jaarcontract, over naar zijn huidige werkgever. In juni kwam het gevreesde gesprek: per 1 september is ook Raaijmakers werkloos. „Aan de omstandigheden kon ik niks doen”, zegt hij. „Maar ik dacht wel meteen: shit.”

Financieel komt hij de komende tijd wel rond. Maar het vooruitzicht niet te kúnnen werken, boezemt Raaijmakers angst in. „Ik ben een workaholic en een sociaal dier. Het vooruitzicht van een dag niks doen en niet met mensen omgaan vind ik vreselijk. Ik werd tijdens de lockdown al nerveus omdat ik anderen nauwelijks zag.”

Onderdeel van de identiteit

Behalve een netwerk en structuur is het werk voor veel mensen ook een onderdeel van hun identiteit, zegt arbeidspsycholoog Tosca Gort. Zelfverwezenlijking is voor menigeen het hoogste doel van een baan: „Ontdekken wie je bent en wat je belangrijk vindt in het leven.”

Vraag mensen wie ze zijn en ze antwoorden vaak met het beroep dat ze beoefenen. Deels komt dat ook door de intensieve tijdsbesteding, zegt Gort. „De meeste mensen spenderen meer tijd aan hun baan dan aan hun partner. Je werk is daardoor een vrij intens huwelijk.”

Valt dat huwelijk weg? „Dan kunnen mensen daar een heel sterke emotionele reactie op hebben”, zegt Gort. Net als wanneer een écht huwelijk strandt, een dierbare overlijdt of iemand zijn huis kwijtraakt. „De dingen waar we gehecht aan zijn, willen we bij ons houden. Want die zijn vaak goed voor ons voortbestaan.”

Hoe zwaarder iemand het ontslag ervaart, hoe groter de kans op depressieve klachten op langere termijn

Ook voor boekingsassistent Kruissink valt een groot deel van haar leven weg door het ontslag. „Mijn werk bij Mojo is echt mijn passie, dat gaat verder dan de veertig uur die in mijn contract staan. Bijna al mijn vrienden werken ook hier, of elders in de muziekindustrie. Vóór de crisis gingen we ’s avonds vaak nog naar concerten. En in het weekend werkte ik vrijwillig bij concerten van Mojo in zalen als de Ziggo Dome of AFAS Live in Amsterdam.”

Makkelijk was het verwerkingsproces daardoor niet, vertelt ze. „Het kostte me twee volle weken voordat ik het tegen mensen kon zeggen, zonder in tranen uit te barsten. Maar veel vrienden zitten in vergelijkbare situaties en begrepen het direct. Daaruit putte ik veel steun.”

Baanverlies is voor sommige mensen een rouwproces, ziet ook onderzoeker Van Eersel. „De meeste mensen rouwen een paar dagen of weken en veren daarna goed terug. Maar ongeveer een vijfde valt na het ontslag in een gat waar ze moeilijk uitkomen.” Dat kan weken, maanden en in extreme gevallen zelfs jaren duren. Van Eersel deed eerder dit jaar een onderzoek onder 726 Nederlanders, die in het jaar ervoor hun baan hadden verloren. Hoe zwaarder iemand het ontslag ervaart, hoe groter de kans op depressieve klachten op langere termijn, zag ze.

Zonder steun aan werkgevers was de economische schade door corona veel groter geweest, concludeerde het Centraal Planbureau

Nieuwe doelen

„Sommige mensen blijven hun ontslag niet accepteren en hopen lang dat het nog goed komt. Anderen vervallen juist in boosheid of bitterheid, vaak gericht op iets of iemand anders”, zegt Van Eersel.

Boosheid op de overheid bijvoorbeeld, voor het slecht aanpakken van de crisis. „Weer anderen blijven hangen in gevoelens van zinloosheid. Omdat werk zo’n groot onderdeel is van hun leven, weten ze even niet meer wat ze waard zijn.”

Werknemers die het nieuws makkelijker verwerken, richten zich na het ontslag vaak op hobby’s of vrienden en familie. Van Eersel: „Erover praten of leuke dingen doen is hun manier om het rouwproces door te komen.” En dat helpt, zag ze.

Juist de mensen die veel aan de kant hebben gezet voor hun carrière en dán hun baan verliezen, hebben volgens Van Eersel de grootste kans terneergeslagen te raken door ontslag. „Zij hebben minder van die mechanismen om op terug te vallen.”

Ze adviseert werknemers die hun baan verliezen zo snel mogelijk nieuwe doelen te stellen. „Je droombaan gaat misschien niet door, maar probeer te bedenken: wat waren de leuke ingrediënten van dit werk en waar kan ik die elders wél inzetten?”

Ook je eigen netwerk gebruiken helpt vaak, zegt Van Eersel. Om ergens binnen te komen, maar ook om nieuwe ideeën op te doen. „Ga veel kopjes koffie drinken. Al zullen die in deze tijd misschien vaker virtueel zijn.”