‘De Belgische politie mist normbesef’

België Jozef Chovanec overleed in een politiecel. Experts dichten het incident toe aan een „hardnekkig probleem” bij de politie en justitie.

Beeld RV

De 38-jarige Slowaak Jozef Chovanec wordt op 24 februari 2018 gearresteerd op de luchthaven van Charleroi. Hij zou een medewerker hebben geduwd, ging in het vliegtuig zitten zonder zijn ticket te tonen en gedroeg zich verward.

Op bewakingsbeelden die woensdag naar buiten kwamen, is te zien wat in de nacht daarna gebeurt. Chovanec slaat en schopt tegen de deur van zijn politiecel, kleedt zich meermaals uit en aan, en bonkt uiteindelijk zijn hoofd tot bloedens toe tegen de muur. Als de politie binnenkomt, wordt hij op bed geduwd, zijn handen en voeten worden vastgebonden. Daarna krijgt hij een deken over zijn hoofd. Een agent zit zestien minuten lang op zijn rug. Een zesde agent staat ernaast, lacht en brengt een Hitlergroet. Een andere agent maakt een duivelsteken. Chovanec heeft, zo blijkt later, geen hartslag meer. Hij moet gereanimeerd worden door een ambulanceteam. Later overlijdt hij in het ziekenhuis.

Lees ook: Nummer twee federale politie België treedt tijdelijk terug om politiegeweld

De beelden zijn „choquerend”, „onbetamelijk” en „buiten alle verhouding”, zo is de reactie van de Belgische minister van Justitie Koen Geens en zijn evenknie bij Binnenlandse Zaken Pieter De Crem na de berichtgeving in Het Laatste Nieuws. Toch kwam de zaak deze week pas aan het licht toen Chovanecs weduwe zelf media benaderde met de beelden. Het onderzoek naar Chovanecs dood loopt, 2,5 jaar later, nog altijd. Alle betrokken agenten werken volgens Belgische media nog bij de politie.

‘Tragische gebeurtenis’

Politievakbond VSOA noemt het een ‘tragische gebeurtenis’”, reageert Jan Nolf verontwaardigd aan de telefoon. Een problematische woordkeuze, vindt de justitiewatcher en gepensioneerd vrederechter: „Dat veronderstelt dat het een soort noodlottig ongeval is, terwijl dit een accident waiting to happen was.” Volgens hem is de zaak geen op zichzelf staand incident, maar wijst ze op „een structureel gebrek aan opleiding, een manifest verkeerde aanpak die kennelijk routine is en een gebrek aan normbesef” bij de politie.

De zaak roept in België herinneringen op aan die van de 26-jarige Jonathan Jacob, tien jaar geleden. Jacob gedroeg zich agressief en verward, en had drugs gebruikt. Hij overleed in een politiecel in Mortsel nadat het Bijzonder Bijstandsteam (BBT) van de politie hardhandig tegen hem optrad.

Choquerend, onbetamelijk en buiten alle verhouding

Reacties van Belgische ministers

Jozef Chovanec had geen drugs of alcohol in zijn bloed, maar had mogelijk wel een psychose. Toch kreeg hij volgens Het Laatste Nieuws pas uren nadat hij gearresteerd was een arts te zien. Die zou hem hebben beoordeeld vanuit de deuropening, en oordeelde zonder test dat hij mogelijk drugs of alcohol had gebruikt. Chovanec werd zodoende niet opgenomen.

Na de dood van Jacob werden meerdere agenten veroordeeld, het BBT werd opgeheven. Toch lijkt er „weinig veranderd”, vreest Nolf. „De politie lijkt nog altijd niet goed om te kunnen gaan met dit soort problematiek, die een multidisciplinaire aanpak vergt.” Tijdens de politieopleiding wordt volgens de justitiewatcher „veel geïnvesteerd in fitheid en gevechtstraining, maar te weinig gelet op communicatie en de medische gevolgen van politieoptredens”.

Volgens Nolf heeft dat beleid fundamentele gevolgen: er wordt volgens hem te vaak en onnodig gewelddadig opgetreden. Een beeld dat mensenrechtenadvocaat Jos Vander Velpen, die vaak optreedt in dossiers over politiegeweld, herkent: „Er is nog altijd een hardnekkig probleem van cowboy-achtig gedrag en disproportioneel optreden. Dit is daar een spectaculair voorbeeld van.” Sterker nog, de zaak-Chovanec en „het triomfantelijke gevoel dat je bemerkt bij de vrouw die de Hitlergroet brengt”, wijst op „een problematische politiecultuur bij een aantal politiemensen”, denkt Vander Velpen.

Justitie moet „assertiever optreden tegen politiemensen die hun boekje te buiten gaan”, vindt de advocaat. Klachten van burgers over politiegeweld leiden volgens hem zelden tot vervolging. „Nog zeldzamer zijn de veroordelingen. Je moet het geluk hebben dat je beelden hebt, dan is justitie verplicht op te treden.”

Federale politie wist van niets

De agente die in de zaak-Chovanec de Hitlergroet bracht, werd pas ‘op binnendienst’ geplaatst nadat deze week ophef ontstond. „Onbegrijpelijk”, vindt Nolf. „Ongeacht het strafrechtelijk onderzoek had er allang een tuchtprocedure voor moeten zijn opgestart.” Ook dat is volgens hem niet nieuw: de zaak-Jacob kwam pas jaren later in een stroomversnelling, nadat zijn vader de beelden aan de pers lekte. „Blijkbaar gaat het pas vooruit als het in de media komt. En ondertussen kan het virus zich verspreiden en wordt dit soort praktijken genormaliseerd.”

Lees ook: België geschokt over video gearresteerde Slowaak

Ondertussen blijft het onderzoek naar de dood van Chovanec lopen. Nog altijd is niet opgehelderd waardoor hij overleed, en wat de rol van de agenten daarbij was. De federale politie verklaarde zelfs niet op de hoogte te zijn geweest van het incident. Ook het hoofd van de luchtvaartpolitie was dat niet. André Desenfants besloot donderdagavond om die reden „tijdelijk een stap opzij” te doen. De Belgische politie is benaderd door NRC maar heeft nog niet gereageerd.