Draaien burgers en het mkb dan toch op voor de energietransitie?

Klimaatbeleid De klimaatrekening zou volgens het kabinet eerlijk worden verdeeld. Nu blijkt uit door Milieudefensie geopenbaarde officiële cijfers dat grote bedrijven veel minder bijdragen aan de energietransitie dan huishoudens en mkb.

Aanleg van warmtenet in het Brabantse Terheijden.
Aanleg van warmtenet in het Brabantse Terheijden. Foto Merlin Daleman

Voor Tweede Kamerlid Matthijs Sienot (D66) is het „kraakhelder”. Het kabinet heeft het gezegd en hij zegt het na. „De energietransitie kan alleen slagen als we de klimaatrekening eerlijk verdelen.”

En de parlementariër van de coalitiepartij zet vraagtekens bij die eerlijke lastenverdeling nadat Milieudefensie vorige week aantoonde dat de industrie veel minder bijdraagt aan de vergroening dan bijvoorbeeld de huishoudens of de bedrijven die in de sector dienstverlening zitten.

„Milieudefensie presenteert een hele rare verdeling van de milieulasten waar niemand volgens mij zijn handtekening onder kan zetten. Ik wil hier heel graag een reactie van verantwoordelijk minister Wiebes op”, zegt Sienot. „Tussen kabinet en coalitie is destijds afgesproken dat rond het klimaatakkoord, zo schreef de minister aan de Kamer, ‘de opgave en de rekening eerlijk wordt verdeeld’. Dat is hier niet het geval.”

Dat het grote bedrijfsleven minder betaalt voor zijn gas en stroom is al veel langer bekend. Door ontheffingen en speciale lage tarieven wil Nederland een goede vestigingsplaats zijn voor bijvoorbeeld raffinaderijen en de chemiesector. Nog niet bekend was wie nu eigenlijk de subsidiepot SDE vult die een belangrijke rol speelt in de energietransitie. Dankzij die subsidie van het Rijk moeten groene – en vaak duurdere – productieprocessen een serieuze kans krijgen.

De dienstverlening – winkels, banken en bijvoorbeeld ook transportbedrijven – zorgt met 35 procent voor het grootste aandeel in de SDE-pot die dit jaar 2,4 miljard euro groot is. De huishoudens nemen een derde voor hun rekening: die bijdrage staat als ODE (opslag duurzame energie) bij iedereen op de energierekening.

„De industrie betaalt slechts 16 procent van de ODE-bijdragen, terwijl die voor veel uitstoot zorgt en een groot beslag legt op de subsidies”, zegt Willem Wiskerke, medewerker bij Milieudefensie. Hij deed met succes een beroep op de Wet openbaarheid van bestuur en verkreeg de gegevens van het ministerie van Economische Zaken en Klimaat (EZK). „Ook de verdeling van die ODE-bijdragen binnen de industrie is heel scheef. Die sector bestaat in Nederland uit 70.000 bedrijven, waarbij de middelgrote en kleine bedrijven het meest betalen. De twaalf grootste vervuilers betalen slechts 20 procent, de rest van de kleinere bedrijven 80 procent.”

CO2-doel 2030

In 2030 moet, zo bepaalt het klimaatakkoord, de CO2-uitstoot in Nederland zijn gehalveerd en daarbij speelt de subsidiepot SDE een belangrijke rol. Die is dan 3,4 miljard euro groot. „Tata levert nu en de komende tien jaar geen enkele bijdrage omdat het is vrijgesteld van ODE. Maar het staalbedrijf is in Nederland verantwoordelijk voor de meeste CO2-uitstoot”, zegt Wiskerke. Volgens de gegevens van het ministerie levert de aardolie-industrie in 2030 een bijdrage van 18 miljoen, de basischemie 88 miljoen. „De publieke sector, met bijvoorbeeld onderwijsinstellingen en ziekenhuizen, betaalt over tien jaar 318 miljoen euro en neemt zo 9 procent voor zijn rekening. Dat is meer dan bijvoorbeeld de landbouw.”

Terecht dat het mkb nu zijn vinger opsteekt

Matthijs Sienot (D66)

Sienot is erg benieuwd naar de reactie van minister Wiebes (EZK, VVD) op de cijfers van Milieudefensie. „Als dit beeld klopt, hoe wil de minister balans in deze cijfers aanbrengen?” Het Tweede Kamerlid vindt het terecht dat het kabinet de internationale concurrentie niet uit het oog verliest. „Maar als Tata Steel niets bijdraagt, dan vind ik dat een ongewenste situatie. Ik heb er begrip voor dat ze het moeilijk hebben, maar iedereen heeft het nu moeilijk. Ook in de dienstverlening gaat het niet vanzelf. Terecht dat het midden- en kleinbedrijf nu zijn vinger opsteekt en zegt wat gebeurt hier.”

Ik wil weten hoe verdeling van lasten anders kan

Agnes Mulder (CDA)

De ODE komt dit jaar zeker nog in de Tweede Kamer ter sprake. Tom van der Lee (GroenLinks) heeft Wiebes al om een kabinetsreactie gevraagd. Van der Lee noemt de heffingen „niet effectief en oneerlijk. Door de ontheffingen voor het bedrijfsleven wordt het draagvlak ondermijnd, daarom moet het gemoderniseerd worden.” Agnes Mulder (CDA) wil van de minister weten „hoe de lastenverdeling kan worden veranderd”. William Moorlag (PvdA) spreekt van „een pervers verschil” tussen wat een kleine ondernemer en grote bedrijven moeten betalen. Volgens Milieudefensie betalen metaalbewerkers bijvoorbeeld 75 keer meer ODE dan raffinaderijen als dat gerelateerd wordt aan hun CO2-uitstoot. „Ik vind het ook voor particulieren onrechtvaardig dat men via de energierekening zoveel extra wordt belast. Een huurder heeft echt de keuze niet; die is voor zijn isolatie afhankelijk van de huiseigenaar.”

Met ingang van dit jaar betalen huishoudens minder mee aan de SDE-subsidie. In plaats van de helft dragen particulieren nu een derde bij, zichtbaar via de opslag duurzame energie op de energierekening. In 2020 komt dus voor het eerst twee derde voor rekening van het bedrijfsleven. „Na dat besluit hebben wij bij de minister aan de bel getrokken, waardoor wij de schade voor onze leden konden beperken”, zegt een woordvoerder van MKB Nederland.

Tegen ‘transitielogica’ in

Toch heeft Wiebes zelf aangegeven dat de lasten rond verduurzaming voor het midden- en kleinbedrijf hoog zijn. „Wij gaan met hem in gesprek over alle maatregelen uit het klimaatakkoord, ook deze heffing ODE. Na het reces start dit overleg.”

Directeur Olof van der Gaag van de Nederlandse Vereniging Duurzame Energie vindt de huidige systematiek ingaan tegen ‘transitielogica’ zoals hij dat noemt. „Wij zijn er voor dat grootverbruikers en grote vervuilers meer betalen. Of dat nu via Europese emissierechten, de toekomstige CO2-heffing of de ODE is, waarbij je natuurlijk oog moet houden voor de internationale concurrentiepositie.” Van der Gaag, die 6.000 grote en kleine bedrijven vertegenwoordigt, zet sowieso vraagtekens bij de wijze waarop de subsidiepot (SDE) wordt gevuld. „Milieudefensie heeft het nu transparanter gemaakt, maar ik vind het niet logisch de SDE via de energierekening te financieren. Iemand die groene energie gebruikt, betaalt bijvoorbeeld net zoveel als iemand met grijze stroom. Waarom haal je die subsidie niet uit de algemene middelen? De Deltawerken hebben we toch ook niet betaald via de waterschapsbelasting.”