De Libanese oud- minister Charbel Nahas deze maand in Beiroet.

Foto Sima Diab

Interview

‘De explosie biedt ook kans op hervorming’

Charbel Nahas| ex-minister

Als één van de weinige politici in Libanon die respect geniet onder de demonstranten, wil Nahas dat het sektarische systeem op de schop gaat. „Dit land kan niet omgaan met sociale verandering.”

De explosie in de haven van Beiroet bevestigt wat Charbel Nahas allang wist: Libanon moet opnieuw beginnen. Het aftreden van de regering afgelopen week is niet genoeg. Aanhoudende straatprotesten evenmin. Alleen een volledige herinrichting van het Libanese politieke stelsel kan het land volgens de 66-jarige sociaal antropoloog, ingenieur en econoom nog redden. „Libanon bevindt zich nu in een transitiefase”, zegt hij. „Na de explosie realiseert iedereen zich dat het oude politieke stelsel definitief failliet is.”

Nahas kent dat stelsel van binnenuit. Tussen 2009 en 2012 diende hij als minister, eerst van Telecommunicatie en toen van Arbeid. Tegen de neoliberale koers van zijn kabinet in pleitte hij destijds voor een uitbreiding van de verzorgingsstaat.

Maar zo’n staat bestaat helemaal niet in Libanon. Het voormalig Frans mandaatgebied won in 1943 onafhankelijkheid met het zogeheten ‘Nationale Pact’, dat de macht in het land verdeelde onder christenen, soennieten, sjiieten en andere religieuze sekten. De spanningen die hieruit voortvloeiden, droegen bij aan de Libanese Burgeroorlog (1975-1990). Die werd beëindigd met het zogeheten Vredesakkoord van Taif, maar ook nadien bleef het sektarisch systeem in stand.

Dat betekent dat Libanon in de praktijk bestuurd wordt door machtige families binnen de verschillende religieuze sekten. Hun politieke partijen blijven in het zadel omdat hun achterban afhankelijk is van de economische en politieke gunsten die zij uitdelen. Ondertussen verdienden de leiders veel geld aan de privatisering van nutsdiensten en sociale voorzieningen. Nahas’ roep om een sterkere staat werd dan ook niet gewaardeerd. Zijn plannen werden gedwarsboomd en de linkse minister bood in 2012 zijn ontslag aan.

Daarop richtte Nahas in 2016 een eigen politieke partij op: ‘Burgers in een Staat.’ Die wat houterige naam verwijst naar de twee zaken waar het Libanon in Nahas’ ogen aan ontbreekt. Zijn partij wil dat het sektarisch systeem op de schop gaat en plaats maakt voor een seculiere staat waarin burgerschap los staat van religieuze achtergrond.

Nahas is één van de weinige politici in Libanon die een zeker respect geniet onder de demonstranten die sinds afgelopen oktober massaal de straat opgingen. Dit terwijl hij niet schroomt op de gebreken van de protestbeweging te wijzen. Volgens hem missen de betogers organisatie, leiderschap en bovenal: een plan.

Ruim een week na de explosie sprak NRC met Nahas in zijn woning in Beiroet. De deur tussen zijn kantoor en het balkon is weggeblazen en een reliëfkaart van Libanon is van de muur gevallen, maar de honderden boeken in het Frans, Arabisch en Engels achter zijn massief houten bureau staan nog overeind – net als zijn plannen voor de toekomst.

Grote delen van Beiroet liggen in puin. Wat zijn de politieke gevolgen van deze ramp?

„Om te beginnen denk ik dat ‘ramp’ niet de juiste term is. Deze gebeurtenis is geen ongeluk, maar de explosie van een opeenstapeling van Libanons structurele problemen. Het belangrijkste politieke gevolg is dat iedereen in één klap ziet waar ik en veel anderen al jaren voor waarschuwen: dit corrupte en sektarische regime is definitief ingestort.”

‘Corrupt en sektarisch’, die termen zie je vaker in Libanon. Maar wat houden ze precies in?

„Corruptie wordt vaak verkeerd begrepen. De term verwijst niet naar individuele gevallen van diefstal, maar naar een algeheel geaccepteerde vorm van sociaal gedrag. Niet alleen politici zijn onderdeel van de corruptie, maar ook hun achterban die de gestolen publieke fondsen via cliëntelistische wegen weer ontvangt. Corruptie is geen afwijking van het systeem, het ís het systeem.

„Sektarisme is net zo alomvattend. Het gaat niet alleen om de verdeling van de macht tussen religieuze partijen, maar om een onveranderlijke voorstelling van de sociale werkelijkheid. De Franse koloniale volkstelling uit 1932 bepaalt nog steeds hoe Libanezen hun samenleving zien. Omdat hun identiteit vooraf vaststaat en eeuwig lijkt, kan dit land niet omgaan met sociale verandering.”

Toch protesteerden in de laatste maanden honderdduizenden Libanezen juist tegen corruptie en sektarisme. Stemt u dat hoopvol?

„Vergis je niet. De demonstranten zijn net zo goed onderdeel van dit systeem. Twee jaar geleden stemden ze nog massaal op de sektarische partijen. Nu gaan ze de straat op. Waarom? Omdat ze zich bedrogen voelen, want het systeem dat hen onderhield levert niet meer. In feite willen veel van hen terug naar de situatie van een paar jaar geleden. Dat maakt hun protest conservatief, niet revolutionair.”

Vorige week hingen demonstranten anders nog portretten van hun leiders aan een galg. Dat lijkt weinig conservatief.

„Met dat soort symbolische acties kom je geen stap verder. De demonstranten testen elkaar: ‘Als jij jouw leider beledigt, beledig ik de mijne.’ Maar daarmee bevestigen ze juist hoezeer ze gevangen zitten in hun sektarische identiteit. Ondertussen denken maar weinigen na over een alternatief systeem. Er zijn veel eisen, maar weinig voorstellen. En dat terwijl politiek juist gaat over de vraag: wat doe je als je morgenochtend de macht hebt?”

Lees ook: ‘Wij Syriërs moeten achteraan aansluiten in Beiroet’

Wat is uw eigen antwoord daarop?

„We moeten erkennen dat dit systeem definitief is ingestort en dat we ons nu in een transitiefase bevinden. Om die vorm te geven is er een tijdelijke regering nodig met buitengewone wettelijke bevoegdheden. Deze inventariseert allereerst hoeveel geld er nog is, wat onze internationale partners verwachten en welke financiële steun zij eventueel kunnen bieden. Vervolgens moeten we de kosten van de transitie – en die zijn hoog – eerlijk verdelen. Tot slot ontwerpen we een seculiere staat met een nieuw kiesstelsel, waarin politieke vertegenwoordiging niet gebonden is aan religieuze identiteit. Pas daarna komen er verkiezingen.”

Klinkt ambitieus. Hoe denkt u de sektarische partijen hierin mee te krijgen?

„Zij zien ook dat er verandering nodig is, maar elke partij is bang om de eerste stap te zetten. Die angst kunnen we alleen wegnemen als de transitie tot in detail is uitgedacht en de risico’s ervan eerlijk verdeeld worden onder alle partijen .”

Maar waarom zou een machtige partij als Hezbollah daaraan mee doen?

„Hezbollah is zonder meer de machtigste militaire en politieke speler in Libanon. Tegelijkertijd is die macht deels gestoeld op Iraanse steun. Als de VS en Iran op den duur een deal sluiten, kan het zijn dat Iran die steun vermindert. In die zin heeft Hezbollah net zo goed belang bij een transitie naar een politiek systeem waarin hun rol als Libanese politieke partij – en niet als Irans bondgenoot – vooropstaat. Dat is waar ik eveneens voor pleit.

Dus u heeft contact met de bestaande partijen?

„Niet zozeer met de partijen zelf, maar met prominente figuren die op de loyaliteit van de verschillende sekten kunnen rekenen. We proberen die loyaliteit van binnenuit op te breken.”

Dat klinkt eerder als achterkamertjespolitiek dan als een revolutie.

„Nee. Ik ben voortdurend in gesprek met demonstranten en doe mee met de protesten. Maar het klopt dat onze voorstellen niet bottom-up worden uitgedacht. Ik weet dat het niet zo modieus is, maar ik geloof in goed georganiseerde politieke partijen, niet in vage termen als ‘civil society’.”

Ondertussen blijven mensen de straat op gaan. Wat is hun rol in de door u voorgestelde transitie?

„Zij zetten het oude systeem onder druk. Hun woede laat de sektarische partijen zien hoe risicovol het kan zijn om de transitie niet te aanvaarden. Maar hoe gerichter die woede, hoe effectiever. Daarom organiseren wij ons vooral binnen de vakbonden en onder gepensioneerde militairen, want zij kunnen druk uitoefenen op het zakenleven en het leger. Dáár gaat het om bij protesten: de instrumenten van de macht neutraliseren.”

Bent u hoopvol dat de demonstranten dit keer wel succesvol zullen zijn?

„Zoals in iedere transitieperiode kan het alle kanten op. Ik verwacht dat de oude partijen weerstand zullen bieden, maar na de explosie is er niets meer over van hun geloofwaardigheid. In die zin biedt deze verschrikkelijke gebeurtenis ook kansen voor de toekomst.

En kansen voor uzelf? Heeft u ambities voor politiek leiderschap?

„Dat lijkt me evident. Welk ander doel dient het oprichten van een politieke partij?”