Max Richter: „Voices gaat over de wereld die we gemaakt hebben en de wereld die we nog kunnen maken.”

Mike Terry

Soundtrack voor de rechten van de mens

Interview Componist Max Richter geeft op zijn nieuwe album ‘Voices’ een stem en klank aan de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens. „In verwarrende tijden schetst dit hoopvolle document een visioen van wie we ooit kunnen worden.”

Haar stem klinkt wat krakerig, het is eind jaren veertig en voormalig first lady Eleanor Roosevelt begint uit de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens voor te lezen, „de fundering onder vrijheid, rechtvaardigheid en vrede in de wereld”. Onder haar stem klinkt de zachtgolvende lange zanglijn van een synthesizer, het instrument van de Britse componist Max Richter (54) die een soundtrack schreef bij het idealistische document dat – zegt hij – „niet werd geschreven met inkt, maar met de asresten van de Tweede Wereldoorlog”.

Zo’n tien jaar geleden legde hij de kiem voor Voices. Hij schreef toen het stuk Mercy, dat voortkomt uit de stroom verhalen over martelingen en misstanden in de Amerikaanse militaire gevangenis aan de Cubaanse Guantanamo Bay. Richter: „Wat daar stelselmatig gebeurde, vormde in mijn beleving een soort keerpunt als het gaat om onze menselijkheid. Het was reden om na te denken over een groter werk. De keuze voor de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens ontsproot uit het verlangen me te willen richten op een oplossing, niet op het probleem.”

Deze teksten gaan ook over nu en een wereld die we nog niet gemaakt hebben

Max Richter componist

Het document is niet volmaakt, vindt Richter, maar inspireert wel. Nog altijd. „Het weerspiegelt het idealisme, een liberale consensus, waarmee de mensheid begon aan de tweede helft van een verwoestende eeuw. Deze verklaring is, wat mij betreft, de beste blauwdruk voor een toekomstige samenleving waarover we beschikken.”

Daarom vervangt Richter al snel de stem uit het verleden van Roosevelt door die van de Afro-Amerikaanse actrice Kiki Layne, „want deze teksten gaan ook over nu en een wereld die we nog niet gemaakt hebben”. Ook riep de componist via internet mensen op de verschillende artikelen in de eigen landstaal voor te dragen en op te sturen. Hij verweefde alle stemmen met zijn tien composities, die een emotionele onderstroom vormen.

Lees ook: Eindelijk mag je gapen en slapen in het Concertgebouw

Hij gelooft, zegt Max Richter, in muziek als een ruimte om te denken. „Dat fenomeen is wat ik waardeer in kunst, wat ik ook ervaar in mijn eigen leven: muziek, een roman, een schilderij, het zijn kamers waarin ik kan wonen, en met ramen die me een uitzicht bieden op de wereld, op wat er in mij omgaat, maar dan van buiten mijn eigen dagelijkse werkelijkheid. Je kunt die kamers niet volstouwen. Dat is in mijn ogen wat de romantiek en het modernisme in de muziek hebben gedaan. Die stromingen hoopten zo veel informatie in hun noten op, dat die stukken ons bewustzijn monopoliseren. Er is geen plaats voor een dialoog met de luisteraar. Op het conservatorium werd ik opgevoed met de gedachte dat goede muziek ingewikkeld en veeleisend moet zijn. Dat idee – weten we inmiddels – veroorzaakte een schisma tussen de componist en het publiek.”

Het principe van tonaliteit moet je niet behandelen als een wegwerpproduct dat zijn langste tijd gehad heeft

Max Richter componist

Richter besloot terug te gaan naar de basis, en zichzelf de vraag te stellen wat hij wilde bewerkstelligen met muziek, waarom en voor wie. Zijn stukken ‘vullen’ zich met herhalingen, klankkleuren en leegte. De componist lijkt terug te keren naar de oerbronnen: in veel van zijn werk draait het niet zozeer om het luisteren maar om het ritueel.

Lees ook: Pierre Boulez koos altijd radicaal voor het nieuwe

„De romantische en modernistische opvatting van muziek als een tekst die je leest, daar is niets mis mee. Ik denk alleen dat het niet de enige weg is. Na de oorlog werd schoonheid verdacht gemaakt. De stukken van een componist als Pierre Boulez beogen in zekere zin het uitwissen van muziek uit het verleden. Waarom? Soms lijkt de wereld veranderd in een multinational: de mens zit in een voortdurende cyclus van research en development. Maar zo werkt muziek niet, geloof ik: zij is fundamenteler en menselijker. Het principe van tonaliteit moet je niet behandelen als een wegwerpproduct dat zijn langste tijd gehad heeft.”

Voor Voices stelde Richter een – wat hij noemt – „negatief orkest” samen, een groep waarin niet de violen, maar de lage cello’s en contrabassen het voor het zeggen hebben. „Het is een metafoor voor de wereld die op zijn kop staat met zijn technologische revoluties, klimaatcrises, populisme, xenofobie, Brexit en corona. We dachten dat het liberalisme het menselijke ras op de weg naar de vooruitgang had gezet. Maar de stroming verloor één voor één haar wielen en lijkt nu hulpeloos in de berm te liggen. Het is aan ons. Voices gaat over de wereld die we gemaakt hebben en de wereld die we nog kunnen maken. De Universele Verklaring van de Rechten van de Mens bevat een belofte voor de toekomst. Iets om naar te streven. Zij toont ons het potentieel van de mens.”

Voices van Max Richter is nu uit. Inl: maxrichtermusic.com