‘Ook zonder de CoronaMelder moet je kunnen meedoen aan het maatschappelijke verkeer’

Peter-Paul Verbeek | hoogleraar techniekfilosofie Ethicus Peter-Paul Verbeek keek mee met de ontwikkeling van CoronaMelder, de app die vanaf deze maandag is te downloaden. Waar moeten we volgens hem op letten?

Hoogleraar Peter-Paul Verbeek, die de ontwikkeling van de CoronaMelder begeleidde, tijdens een presentatie van de app op de Universiteit Twente. Foto Vincent Jannink/ANP
Hoogleraar Peter-Paul Verbeek, die de ontwikkeling van de CoronaMelder begeleidde, tijdens een presentatie van de app op de Universiteit Twente.

Foto Vincent Jannink/ANP

Terwijl de Universiteit Twente zich de afgelopen maanden in zomerstand bevond, werkte hoogleraar techniekfilosofie Peter-Paul Verbeek gestaag door. Als ethicus keek hij mee met de ontwikkeling van de CoronaMelder. De app is sinds deze maandag overal in Nederland te downloaden en al te gebruiken in de regio’s Twente, Drenthe, IJsselland, Noord- en Oost Gelderland en Gelderland-Zuid. Over twee weken volgt de rest van Nederland. Binnen een half uur na livegang werd de app al tienduizenden keren gedownload, meldt een woordvoerder van CoronaMelder.

Met een expertpanel adviseerde Verbeek al sinds het begin van de zomer minister Hugo de Jonge (Volksgezondheid, CDA) over of de app er wel moest komen. Toen lag het accent nog vooral op de privacyvragen die de app opriep. Die zijn volgens hem intussen voldoende gewaarborgd.

Nu de app er is, werkt hij met zijn team aan ‘begeleidingsethiek’. „Het gaat in dit stadium om de gedragseffecten. Wat voor effect heeft het gebruik van de app op de bestrijding en onze samenleving? En wat voor waarden zijn daarbij in het geding?” Daarvoor bracht hij vrijdag zeventien burgers uit Twente bij elkaar voor een panelgesprek rond dit soort vragen.

Lees ook: Autoriteit Persoonsgegevens adviseert tegen invoer corona-app

Hoewel het geen representatieve steekproef betrof, streefde Verbeek wel naar een dwarsdoorsnede van de samenleving, waarin bovendien zo veel mogelijk de beroepen zijn vertegenwoordigd die de impact van de app het meest zullen merken. Van de algemeen directeur van FC Twente tot een medewerker van de Nederlandse Spoorwegen. De uitkomsten neemt hij volgende week mee naar Den Haag, waar hij het ministerie zal adviseren over aanpassingen in de app voordat heel Nederland deze begin september in gebruik kan nemen.

Het personeel van sociale werkplaats De Ster mocht de app vorige maand al eens proberen: ‘Wat staan er veel woorden in de corona-app’

Welke uitkomst uit het burgerpanel heeft u het meest verrast?

„Men vond de app eigenlijk nog te vrijblijvend. De melding dat je in contact bent geweest met iemand met corona kun je bijvoorbeeld snel weer wegklikken. Moet je in zo’n geval niet wat meer bedenktijd krijgen, of een herinnering aanbieden?

„Verder legden de burgers meer dan de geraadpleegde experts de nadruk op solidariteit: dat je de app installeert om anderen te kunnen waarschuwen. Hoewel ze het eens waren over dat het gebruik vrijwillig moest blijven, vonden ze wel dat de overheid dit sterk moet aanmoedigen.”

Hoever mogen de overheid, werkgevers of een evenement daarin gaan?

„Iedereen moet volop deel kunnen blijven nemen aan het maatschappelijke verkeer, ook als je de app niet op je telefoon hebt. En ook óf je de app geïnstalleerd hebt hoef je natuurlijk aan niemand te vertellen. Maar je kunt door middel van nudging – kleine duwtjes in de rug – het gebruik wel stimuleren. Zolang er maar geen dwang in het spel is.

„Een deelnemer aan het panel opperde een ‘ik app je lief’-campagne, waarmee je bijvoorbeeld jongeren stimuleert om mee te doen voor iemand om wie ze geven. Er werd in het panel ook opgemerkt dat het goed zou zijn wanneer in het coronadashboard van de overheid te zien is wat het effect van de app is.”

Maar kan het downloaden van de app niet tot schijnveiligheid leiden? Dat bijvoorbeeld jongeren zeggen: we mogen weer samen feesten, als we de app allemaal maar aan hebben?

„Schijnveiligheid is natuurlijk een risico, net als bij mondkapjes. Maar anders dan bij mondkapjes kan je aan iemand niet zien of-ie de app heeft geïnstalleerd. Bovendien hebben we dat effect in landen die een vergelijkbare app, met dezelfde achterliggende infrastructuur, hebben nog niet waargenomen. Maar als er zo’n reboundeffect optreedt, dus dat mensen de coronaregels minder hanteren omdat ze menen door de app beschermd te zijn, dan is dat onaanvaardbaar.”

Lees ook: Iedereen mocht meebouwen aan de CoronaMelder

Wat is voor u als ethicus de belangrijkste overgebleven zorg nu de app live is?

„De rechtvaardigheid van de impact van de melding die straks bij mensen in beeld verschijnt (‘u bent in contact geweest met een besmet persoon’). Wanneer is in zo’n geval iemand moreel of juridisch verplicht tot zelfquarantaine? De consequenties verschillen immers nogal. Voor jou als zzp’er is twee weken thuiswerken ingewikkelder dan voor mij, met een vast contract. Daar moeten we het echt over hebben, zeker nu het ministerie onderzoekt of mensen juridisch kunnen worden verplicht om thuis te blijven.”

De regio Rotterdam bedankte voor de testfase omdat de GGD daar te druk voor was. Is dat geen gemiste kans? Juist dáár kan de app nu al meerwaarde hebben. In Oost-Nederland zijn haast geen besmettingen.

„Het is belangrijk om te begrijpen: deze app neemt GGD’s geen werk uit handen, maar helpt GGD’s nauwkeuriger te werken. Het leidt eerder tot méér werk dan minder voor de GGD-medewerkers die met bron- en contactonderzoek belast zijn.

„Daarbij helpt het wellicht om de verwachtingen bij te stellen. In een eerder stadium werd wel gesproken van een digitaal vaccin. Dat is deze app nadrukkelijk niet. Het is een hulpmiddel, dat als 20 procent van de bevolking eraan meedoet een flinke dijk opwerpt. Maar daarvoor moet de GGD wél in staat worden gesteld om iets met alle nieuwe meldingen uit de app te doen.”