Een tuttifrutti van samenzweringen

Vanuit de Verenigde Staten schrijft over wat haar opvalt. Vandaag: de complotdenker, van doe-het-zelver tot consument van bedachte samenzweringen.
Illustratie Eliane Gerrits

Onderzoek leert dat meer dan de helft van de Amerikanen in een of andere samenzwering gelooft. Dat de maanlanding een Hollywood-productie is. Dat Obama en nu ook Kamala Harris niet in de VS zijn geboren. Dat de aanslagen van 9/11 georkestreerd zijn. Of dat het coronavirus door Bill Gates is gefabriceerd.

Recent dieptepunt is ‘Pizzagate’, verspreid door de ultrarechtse complotfabriek QAnon. Belangrijke Democraten, zoals Hillary Clinton en Oprah Winfrey, zouden kinderen ontvoeren, misbruiken en zelfs opeten.

Nu was complotdenken altijd hard werken. Alle officiële informatie is immers verdacht. Ik zie een gepensioneerde ingenieur voor me, ergens in een zolderkamertje vol dikke ordners. Aan de muur krantenknipsels, kernwoorden in rood omcirkeld met vraagtekens. Als bij een ui worden een voor een de lagen bedrog afgepeld, totdat uiteindelijk de waarheid in de kern wordt blootgelegd.

Het is een eenzaam bestaan. Paranoïde tot op het bot, vertrouw je niemand en niets meer. Miskend door de rest van de samenleving, gevangen in verstikkend groepsdenken. Tussen complotdenkers heerst dan ook een Babylonische spraakverwarring. Kennedy werd vermoord door het militair-industrieel complex. Nee, het waren de Sovjets. Ben je gek, het was de maffia.

Maar dat was toen, in die goede oude gekke tijd, toen complotdenken nog een doe-het-zelfklus was. Nu, dankzij de zegeningen van internet en sociale media, is er de kant-en-klaar-theorie. Waarom eindeloos documenten doorspitten en from scratch je eigen samenzwering bedenken, als je die ook zo van het web kunt plukken?

Maar de nieuwe generatie politieke leiders, aangevoerd door Donald Trump, gaat nog een stap verder. Ze husselen alle samenzweringen door elkaar en bakken er zoete koek van. Je hoeft die thuis alleen maar even op te warmen en door te slikken. Het geniale inzicht van Trump is dat, door alle complotten te combineren, je ineens een meerderheid van de kiezers achter je kunt krijgen: iedereen die gelooft dat er meer is tussen krant en journaal. Alle vijanden van je vijand zijn zo je vrienden.

Mensen slikken verrassend gemakkelijk de combinatie van complotten – eigenlijk een teken van goedgelovigheid. Nu is interne consistentie nooit de sterkste kant van samenzweringstheorieën geweest. Klimaatsceptici strijden tegen de wetenschappelijke consensus en beweren tegelijkertijd dat er geen consensus is. Het coronavirus is onschadelijk, maar ook een biologisch wapen ontsnapt uit een geheim Chinees laboratorium.

Amerika is altijd een paradijs geweest voor dwarsdenkers. Het land van de vrijheid, waar je alles kunt loslaten, inclusief de elementaire regels van de logica. Met zijn befaamde tolerantie voor intolerantie is er ruimte voor iedere gekke gedachte.

De tuttifruttisamenzwering blijkt een succesvol exportproduct, onder het motto „Complotdenkers aller landen, verenigt u”. Zelfs nuchtere Nederlanders kunnen de verleiding niet weerstaan, zie het succes van zelfbenoemde coronageleerden als Willem Engel of cultuurfilosofen als Thierry Baudet.

Nee, om de Trump-stemmers te leren kennen, hoef je niet langer naar Amerika. Ze wonen gewoon om de hoek.

Reacties naar pdejong@ias.edu