Illustratie Getty Images, bewerking NRC

Interview

Bescherm je brein, mijd die prikkels – juist in deze tijden

Neuropsychiater De stress van de coronacrisis kan concentratieproblemen op het werk veroorzaken, zegt neuropsychiater Theo Compernolle. Met goede gewoontes valt dat te keren.

Stop met het lezen van dit artikel. Nu meteen. Tenzij u dit nuttigt op uw vaste moment voor mediaconsumptie. Waarvan u er ééntje per dag mag hebben. Hooguit twee.

Althans, dat adviseert de Vlaamse neuropsychiater Theo Compernolle. „Onze breinen worden al overbelast door de omwenteling die corona van ons vraagt”, zegt hij aan de telefoon vanuit Brussel. „De hele dag het nieuws volgen en versnipperd informatie opnemen maakt dat nog erger.”

Bescherm uw brein. Voor de virusuitbraak was dat al het motto van de 74-jarige Compernolle. Nu des te meer. Het brein kent volgens hem grofweg drie activiteiten om ons handelen te sturen: reageren, concentreren en archiveren. In onrustige situaties wordt de reflexmodus constant geactiveerd. „Reageren wint het dan van concentreren en onthouden”, zegt Compernolle, auteur van meerdere bestsellers, waaronder Ontketen je brein en Zo haal je meer uit je brein.

Mensen zijn eigenlijk net schichtige gazellen op de savanne, legt hij uit. Alert bij het geringste geritsel. „Op zich is dat heel goed. Het hielp ons in de oertijd snel te reageren op gevaren”, zegt de neuropsychiater, die zijn kennis ook inzet als coach en consultant. „Maar in de jungle van de 21ste eeuw is denkkracht en geheugen minstens zo belangrijk.”

Harde cijfers heeft hij niet, maar onder zijn cliënten ziet Compernolle een toename van aandachts- en geheugenproblemen sinds het begin van de pandemie.

De remedie is simpel – op papier tenminste. „Scherm je zoveel mogelijk af van prikkels. Zodat die gevoelige reflexmodus niet constant geactiveerd wordt”, zegt Compernolle. „De andere activiteiten van de hersenen krijgen dan meer ruimte.”

Vandaar uw advies om één of twee keer per dag nieuws tot je te nemen?

„Onheil werkt verlammend en vernauwend voor het menselijk brein. Daarom is het zo funest om telkens tussendoor het nieuws te checken. Zeker nu. Meestal zijn het geen opbeurende berichten. Als je denkt dat de wereld vergaat, is het moeilijk je aandacht te houden bij het rapport dat je moet lezen voor de volgende vergadering.”

Maar mensen moeten toch op de hoogte blijven?

„Dat kan ook prima met één of twee momenten per dag. Lees bijvoorbeeld ’s ochtends de krant en kijk ’s avonds het televisiejournaal voor de laatste ontwikkelingen. Dat is voldoende om te weten wat er gebeurt in de wereld.

„Mensen die het nieuws volgen op hun mobieltje, zullen merken dat het veel moeilijker is om zich ervan te bevrijden. Algoritmes lokken je van het ene bericht naar het andere. Het beste zet je gedurende delen van de dag het internet op je telefoon uit.”

Met meer rust in je hoofd als gevolg?

„Precies. Onze aandacht wordt in deze tijd al voldoende verstoord door onze eigen zorgen. Misschien over kwetsbare mensen in onze omgeving, of de vrees dat we ons werk verliezen.

„Je ziet dat ook bij mensen die een scheiding doormaken, of het verlies van een geliefde. In zo’n verwerkingsfase is het heel normaal dat de gedachten constant afdwalen. Dat is een gezond mechanisme van het brein om een emotionele gebeurtenis te verwerken. Maar stop daar alsjeblieft niet nog meer onrust bij.”

Technologie helpt toch ook contact te houden met vrienden, familie, collega’s?

„De technologie op zichzelf vind ik prachtig. Maar mensen gaan er verkeerd mee om. Ze laten zich constant afleiden door bliepjes en piepjes. Reageren direct op ieder bericht. Ze zijn meer slaaf dan baas van hun mobiel. Daardoor zijn de aandachtsproblemen nu ernstiger dan tien jaar geleden. Dat is ook nadelig tijdens het thuiswerken.”

In ieder geval zitten we niet meer met z’n allen in de kantoortuin. Ook iets waar u kritisch over bent.

„Was het maar zo eenvoudig. Mensen hebben het afgelopen decennium brokkelbreinen gekregen, door de constante onderbrekingen door mails, nieuws en sociale media. Aandacht is een spier die je moet trainen. Dat is niet direct hersteld als je thuiswerkt. Zeker niet als je ook daar altijd je mail en je Facebook open hebt staan.”

Lees ook het interview met neuropsycholoog Mark Tigchelaar: We maken onszelf letterlijk dom door telkens onze aandacht te verplaatsen

Hoe kunnen mensen hun aandacht versterken?

„Door in blokken te werken waarin ze zich op één ding concentreren. Voor de echte brokkelbreinen kan tien minuten al een uitdaging zijn. Begin daarom kort en maak de blokken steeds iets langer.

„Tijdens zo’n blok zet je alle afleidingen uit. Mail, sociale media, alle bliepjes en piepjes. Vertel iedereen in je omgeving op welke tijden ze je niet mogen storen. Het is niet gemakkelijk met jonge kinderen thuis, zeker als je geen partner hebt, maar probeer het toch zo goed mogelijk. Een bonus is dat je kinderen zo van je leren hoe belangrijk ongestoord werken is.”

Als er een vraag tussendoor komt, zeg je toch dat het nu niet uitkomt?

„Het kwaad is dan al geschied. Na iedere onderbreking kan het tot wel twintig tot dertig minuten duren voordat je concentratie terug is op het niveau waar het was. Dat weten we dankzij onderzoek bij computerprogrammeurs. Via hun schermen werd gevolgd hoe snel ze code schreven en hoe vaak ze fouten maakten.

„Opzettelijk werden de programmeurs gestoord door een telefoontje van een paar minuten. Het duurde tot een half uur voordat ze op hun oorspronkelijke tempo en kwaliteit terug waren.”

In veel banen is het belangrijk om bereikbaar te zijn.

„Het is een kwestie van kiezen. Je kan niet én goed denkwerk doen én constant onderbroken worden. Altijd bereikbaar moeten zijn blijkt bijna altijd een slap excuus voor mensen die aan hun telefoontje verslaafd zijn en hun werk slecht organiseren.

„Tenzij je op de klantenservice of zoiets werkt, zijn zaken zelden zo urgent dat ze geen tien minuten kunnen wachten. Of een uur. Laat je collega’s of klanten ondertussen via je voicemail en je out of office reply weten wanneer je weer helemaal tot hun beschikking staat.”

Lees ook de column van Japke-d. Bouma: De coronacrisis heeft ons brein uitgeput

Dat wat betreft concentratie. Hoe kunnen we ons geheugen versterken?

„Ongestoord werken is al de eerste stap. De tweede is het brein vaker en langer rust te gunnen. Wissel diep denkwerk af met pauzes. Even op niks concentreren en op niets reageren. Dat geeft de hersenen ruimte om inzichten en informatie te gaan archiveren. Ideaal gezien ga je even naar buiten. Of ruim je thuiskantoor op, dat is ook een beweging. In elk geval: weg van je schermpjes.

„Eet ondertussen wat fruit of groente. Want ons brein verbruikt veel energie. Je zult merken dat je na zo’n pauze opeens scherper denkt en creatiever bent. Voor een goede nachtrust geldt hetzelfde.”

Waarom is dat zo belangrijk?

„In je slaap werken je hersenen net zo hard als overdag. Maar dan met archiveren, in plaats van met reageren en concentreren. Het brein gaat zaken opbergen, opzoeken, weggooien. Zo kan het dat je ’s ochtends soms wakker wordt met de oplossing voor een probleem waar je de dag daarvoor nog in vastliep.”

Voor het interview mailde u dat u zich zorgen maakt over de cognitieve problemen van een deel van de mensen die Covid-19 hebben gehad.

„Ook voor het brein blijkt het belangrijk te voorkomen dat je dit gemene virusje oploopt – ook voor jonge mensen die niet tot een risicogroep behoren en thuis uitzieken. Een deel van hen heeft weken en maanden later nog last van chronische vermoeidheid, spierzwakte, en andere lichamelijke en mentale problemen.

„Ik ken een jonge professor die zich na Covid-19 niet meer kan concentreren. Ook zijn geheugen werkt niet meer goed. Hij onthoudt nauwelijks nog wat hij leest. Deze mentale mist blijft al maanden hangen. Een andere collega heeft moeite om zijn woorden te vinden en heeft angstaanvallen.”

Wat kunnen mensen met dit soort klachten doen?

„De adviezen die ik eerder gaf, gaan dubbel en dwars voor deze mensen op. Maak je cognitieve problemen niet nog erger door jezelf bloot te stellen aan een teveel aan prikkels en door je hoofd te weinig rust te gunnen. En laat je vooral niet wijsmaken dat je problemen psychisch zijn: het heeft een lichamelijke oorzaak.

„Verder is niets forceren en veel geduld hebben met jezelf goed. Dat is verschrikkelijk natuurlijk, als je voor Covid-19 volop actief was in je werk en je sociale leven. Terwijl je nu na het halen van een paar boodschappen als een oud besje moet bijkomen.”