Tweede coronagolf wordt mentaal afzien

Coronavirus De laatste weken stijgt het aantal psychische crisisgevallen sterk. Zijn mensen er klaar voor als er opnieuw een lockdown komt?

Iemand loopt met mondkapje in het centrum van Rotterdam.
Iemand loopt met mondkapje in het centrum van Rotterdam. Foto Robin van Lonkhuijsen/ANP

Eindelijk kan het weer. Ayşe Tosun zit met haar moeder op een bankje in de zon voor verpleeghuis Laurens in Rotterdam-West – mondkapjes op, dat wel. „Tijdens corona is ze sterk achteruitgegaan”, zegt Tosun. „Parkinson.” Ze maakt zich zorgen over de stijgende coronacijfers en wat een tweede golf zou betekenen. „Ik heb tijdens de eerste golf regelmatig wakker gelegen, ik wist niet wat me overkwam. Ik was de laatste tijd juist opgelucht. Ik zou er echt last van krijgen als er nieuwe beperkingen zouden komen.”

Tosun is bepaald niet de enige voor wie een tweede golf een mentale klap zou zijn. Met de stijgende coronacijfers en de strengere beperkingen doemt ook de vraag op of mensen psychologisch klaar zijn voor een heropleving van het virus. Tóch nog langer alleen thuiswerken, tóch weer minder op bezoek bij kwetsbare familieleden of vrienden, tóch weer zorgen over baan of inkomen.

„Nederland lijkt nog niet goed voorbereid op de psychologische gevolgen van een eventuele tweede golf,” zegt Mark van Vugt, hoogleraar evolutionaire psychologie aan de Vrije Universiteit Amsterdam en onderzoeker aan de Universiteit van Oxford. Hij doet onderzoek naar de psychologische impact van de pandemie voor de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO). Er is één effect van de pandemie dat eruit springt, zegt Van Vugt: „De sociale en professionele isolatie van mensen, die ook weer zal toenemen als het virus opleeft.” Eenzaamheid is een bekende voedingsbodem voor allerlei psychische klachten.

Crisisopname

„We zien sinds een paar weken een enorme groei in het aantal mensen in de crisisopname”, zegt Marc Blom, psychiater en bestuurslid van ggz- instelling Parnassia Groep. Er zijn nog geen landelijke cijfers van de laatste weken, maar ook Blom wijst naar eenzaamheid. „Soms is een onlinegesprek met een psychiater het enige sociale contact dat mensen nog hebben.” Ook het wegvallen van vaste structuren in het dagelijkse leven begint bij groepen zijn tol te eisen. „Dat is extra zorgwekkend omdat we door de maatregelen behandelingen, zoals groepstherapie, niet kunnen doen.”

De plotse stijging bij Parnassia is opmerkelijk, omdat er in de eerste maanden van de crisis landelijk juist een sterke daling te zien was van het aantal spoedopnames. Een ander opvallend statistisch feit: in de eerste maanden van de coronacrisis waren er in Nederland 15 tot 20 procent mínder zelfdodingen en pogingen daartoe, volgens cijfers van de politie.

De psychologische effecten van de pandemie zijn ook niet alleen maar negatief. Sommige mensen is het thuiswerken juist prima bevallen, bijvoorbeeld door het wegvallen van belastende reistijd, door grotere autonomie over de eigen tijdsindeling. Introvertere mensen vonden het wegvallen van sociale drukte vaak ook wel fijn. „Er zijn grote verschillen tussen mensen die werk en privé liever gescheiden houden, zogeheten segmenteerders, en mensen voor wie dat sowieso al door elkaar liep”, zegt Van Vugt. Die ‘integrators’ hebben veel minder psychologische moeite met het thuiswerken. Hij wijst ook op onderzoeken waaruit blijkt dat mensen die bijvoorbeeld chronisch ziek zijn of een lichamelijke beperking hebben, het thuiswerken ook vooral hebben ervaren als een verlichting.

Dat de pandemie pas nu tot grotere druk op de ggz leidt, zou iets te maken kunnen hebben met de psychologische fases waar samenlevingen vaker doorheen gaan bij grote rampen. Van vorige heftige gebeurtenissen die veel mensen troffen is uit de wetenschappelijke literatuur bekend dat de psychologische klap in verschillende fases komt. In het begin levert een grote crisis opvallend genoeg een daling op van psychische problemen, en een opleving van solidariteit in de samenleving. Maar als die ‘wittebroodsweken’ van de ramp voorbij zijn, komt de ‘desillusiefase’, waarbij de reële gevolgen van de gebeurtenis een stijging van de maatschappelijke onrust en het aantal psychische problemen veroorzaken. „Het zou kunnen dat we in de tweede fase aan het belanden zijn”, zegt Marc Blom.

Lees ook: De crisis komt in fases: wat we kunnen leren van eerdere rampen.

„De grote vraag is of de psychologische reactie op de tweede golf lijkt op die van de eerste golf”, zegt Pontus Leander. Hij leidt als universitair hoofddocent aan de Rijksuniversiteit Groningen een wereldwijd onderzoek naar de psychologische gevolgen van de pandemie . „Dat is nog niet gepubliceerd, maar de eerste resultaten laten zien dat negatieve psychologische gevolgen, zoals angsten, depressieve gevoelens en een lagere tevredenheid met het leven, sterk afhangen van het vertrouwen dat mensen hebben in het nut van de virusmaatregelen en in de mate waarin medeburgers zich aan de maatregelen houden.”

Saamhorigheid

Iedereen kan volgens Leander een zekere mate van psychisch lijden aan, als je maar weet dat je er samen in zit en dat het ergens goed voor is. Nu het maatschappelijke vertrouwen in de maatregelen afneemt, is de kans op grotere psychologische onrust door een tweede golf dus mogelijk groter.

„Het is nog te vroeg voor conclusies, maar er zijn veel tekenen dat de eenzaamheid van de lockdowns mensen ook gevoeliger maakt voor extreem gedachtengoed en samenzweringstheorieën”, zegt Leander. „Dat kan het onderlinge vertrouwen nog verder ondermijnen.”

Lees ook: Hoe eenzaamheid de sfeer op sociale media verziekt

Psycholoog Van Vugt: „Hoe langer het duurt, hoe meer mensen zullen kiezen voor hun eigen kwaliteit van leven in plaats van het gehoorzamen aan regels in het collectieve belang.” Dat veroorzaakt grotere spanningen in de samenleving en extra psychologische druk, waarschuwt hij.

Lees ook: Ze overleefden corona. Maar toen moest het herstel nog beginnen

Wat te doen? Leander, Van Vugt en Blom hameren alle drie nogmaals op het „giftige” effect van eenzaamheid en het belang van het voorkomen daarvan. „Als er één ding duidelijk is geworden deze pandemie, is het wel het enorme belang van sociaal contact”, zegt Blom.

In een paper dat Van Vugt onlangs schreef met collega’s van onder meer Harvard en Insead wordt het belang benadrukt dat werkgevers ondanks de afstandsregels hun best blijven doen voor veilige fysieke ontmoetingsplaatsen. „Dat geldt voor werkplekken, maar ook voor scholen en plekken voor sociale contacten”, zegt hij. Direct contact met andere mensen in een fysieke ruimte is uiteindelijk de beste remedie tegen psychisch lijden, denkt Van Vugt.

Dat vindt ook Ayşe Tosun bij het verpleeghuis: „Ik hoop vooral dat ik mijn moeder kan blijven bezoeken. Maar we moeten maar gewoon heel erg hopen dat er geen tweede golf komt.”