Opinie

China een bedreiging? De vrije wereld wordt juist ondermijnd door de VS

Geopolitiek China en de VS concurreren nu in het intimideren en aan banden leggen van de vrije democratie in de wereld, betoogt
Foto OMER MESSINGER/EPA
Foto OMER MESSINGER/EPA

Mike Pompeo, de Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken, zei het beleefd tijdens zijn speech vorige maand in de presidentiële bibliotheek van Richard Nixon. Maar volgens hem was Nixons opening naar de Volksrepubliek in de hoop dat de maoïstische dictatuur, na te zijn omarmd door de VS, meer vrijheid zou nastreven in eigen land en meer samenwerking daarbuiten, faliekant mislukt.

Deze uitspraak was op zijn minst misleidend. Het was Nixon nooit te doen geweest om China te democratiseren – hij had Mao’s hulp nodig om de Vietnamoorlog te beëindigen en druk te zetten op de Sovjet-Unie.

Maar het ging Pompeo meer om het China van nu, dat volgens hem minder vrij is dan het was. China steelt westerse industriegeheimen, stuurt overheidsagenten uit die zich voordoen als studenten, snoert alle kritiek de mond, sluit etnische minderheden en dissidenten op in concentratiekampen, chanteert landen om Chinese technologie te kopen waarmee ze hen bespioneren, en zo verder.

Nieuwe Koude Oorlog

Hiermee verklaarde Pompeo een nieuwe Koude Oorlog: „De vrije wereld moet triomferen over de nieuwe tirannie”, meende hij. „Wij, de naties die de vrijheid in het vaandel dragen, moeten China aanzetten tot verandering…”

Zou het kunnen zijn dat hij gelijk had? Staat de regering van president Donald Trump, althans wat China betreft, aan de juiste kant van de geschiedenis? Vormt China echt een existentiële bedreiging voor de ‘vrije wereld’?

Zo ja, dan is de regering-Trump op zijn minst hypocriet. Trump zelf heeft de Chinese president Xi Jinping meermaals zijn goede vriend genoemd en houdt stelselmatig zijn mond als China mensenrechten met voeten treedt, politieke dissidenten oppakt of de rechtsstaat in Hong Kong ondermijnt.

China blijft dictatuur

Maar de hypocrisie van Trump betekent niet noodzakelijk dat Pompeo ongelijk heeft. Want hij heeft een punt. De Communistische Partij van China (CPC), hoewel nauwelijks communistisch op een manier die Marx of Engels zouden herkennen, blijft een dictatuur die vijandig is tegenover democratische ideeën en democratische landen.

We mogen het binnenlands beleid van China wel afkeuren, maar er zit natuurlijk een grens aan wat de ‘vrije wereld’ daaraan kan doen. China is te machtig, de economische belangen zijn te groot en het risico om van een koude oorlog een brandhaard te maken is te groot. Alleen de Chinese bevolking kan het machtsmonopolie van de CPC doorbreken. Om met geweld van buitenaf een regimewissel af te dwingen zou zwakzinnig zijn.

Hollywoodfilms vermijden kwesties die gevoelig liggen in China.

Wat niet wil zeggen dat China vrij spel moet krijgen wanneer het zich mengt in de huishouding van minder repressieve landen. Zo wordt het recht op vrije meningsuiting, een van de pijlers van de democratische samenleving, geschaad onder Chinese druk.

Vooral kwetsbaar zijn de westerse instellingen die afhankelijk zijn van Chinees geld of van de Chinese markt. Uitgeverijen en universiteiten voelen zich gedwongen om boeken en studies in te trekken waar de Chinese overheid aanstoot aan zou kunnen nemen. Hollywoodfilms vermijden kwesties die gevoelig liggen in China. De EU heeft rapporten gecensureerd die kritisch zijn voor China.

Koeioneren

China’s enorme rijkdom betekent dat het zich kan permitteren om andere landen te koeioneren. Uitzonderlijke is dat niet. Alle grootmachten wenden hun invloed aan om anderen in het gelid te dwingen.

De VS deden het tijdens de Koude Oorlog, en doen het soms nog, ten nadele van de democratische vrijheid van anderen. Maar doorgaans zijn de VS niet ideologisch gekant tegen die vrijheden, zoals Chinese leiders dat zijn.

Lees ook:Waar blijft een hard Europees protest tegen China?

De vraag is: wat kan je eraan doen? Hoe verdedig je wat er nog rest van de vrije wereld tegen de intimiderende strategieën van een vermogende, machtige dictatuur? Pompeo noemde het belang van solidariteit. En terecht. Gemeenschappelijke belangen vrijwaar je het best door internationale organisaties te installeren die collectieve regels waarborgen en opleggen. Daarvoor waren onder meer de Verenigde Naties in het leven geroepen, de Wereldhandelsorganisatie (WTO), de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO), en zo ook de Europese Unie.

Makkelijke geplooid

Deze instellingen hebben hun gebreken. En de hoop dat alleen al door lid te worden dictaturen hun regime zullen verzachten, is vaak misplaatst. China heeft zijn lidmaatschap van de WTO misbruikt om de regels in zijn eigen voordeel om te buigen. Ook de WHO heeft zich te makkelijk geplooid naar de eisen van China. En de Mensenrechtenraad van de VN ondergraaft zijn eigen missie door het lidmaatschap, en de invloed van enkele zeer onverkwikkelijke regimes.

Maar dat is geen reden om die instellingen op te geven of te negeren. De solidariteit waarvan Pompeo zegt dat de vrije wereld afhangt wordt juist ondermijnd door het America First-beleid van Trump en zijn voorliefde voor dictators.

Dat is nog veel erger dan hypocrisie. Het is een rechtstreekse bedreiging voor democratieën in Oost en West. Trumps snoeverige unilateralisme, zijn minachting voor democratisch verkozen leiders en de terugtrekking van de VS uit internationale instellingen zijn even schadelijk voor de vrijheid als de Chinese intimidatie.

De vrijheid van meningsuiting en andere democratische rechten beschermen tegen Chinese inmenging, hoeft niet te betekenen dat je geen banden met het land moet onderhouden, laat staan zijn burgers beledigt.

Agressief nationalisme

Dat het agressieve nationalisme van China volgt op meer dan een eeuw van bloedige invasies is geen excuus, maar maakt de gevoeligheid van China wel begrijpelijker. Ook de vele Chinezen die nog altijd hoop putten uit samenlevingen die vrijer zijn dan de hunne voelen zich gekwetst door schimpscheuten als ‘Kung flu’ en gratuite beschuldigingen dat alle overzeese studenten spionnen zijn. Het nationaliteitsgevoel van de modale Chinees provoceren is de slechtst mogelijke manier om het gedrag van zijn leiders te temperen.

Het is al moeilijk genoeg om sympathie te hebben voor Trump en Pompeo. Nog lastiger is het om warm te lopen voor de Global Times, een van de heftigste Chinese propagandabladen. Na de speech van Pompeo vorige maand, tweette de hoofdredacteur Hu Xijin: „Ik verzoek het Amerikaanse volk met aandrang opnieuw voor Trump te kiezen, en zijn team van malloten als Pompeo. Ze zijn een bijzondere aanwinst die de Chinese solidariteit en samenhang helpen versterken.”

Hij zit er niet ver naast.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.