De steun voor Loekasjenko brokkelt af, dus kijkt hij naar het Kremlin

Wit-Rusland Wit-Russen demonstreren door, grof geweld bleef dit weekend uit. Loekasjenko lijkt steeds minder steunpilaren te hebben.

Wit-Russen demonstreren tegen president Loekasjenko in Minsk.
Wit-Russen demonstreren tegen president Loekasjenko in Minsk. Foto Reuters

Hoelang houdt president Aleksandr Loekasjenko het nog uit?

Zondag ging een recordaantal Wit-Russen de straat op om te demonstreren tegen de uitslag van de presidentsverkiezingen van vorige week, die Loekasjenko met 80 procent zou hebben gewonnen, maar waarvan bijna iedereen denkt dat ze zijn gestolen. Volgens de Wit-Russische nieuwssite Tut.by waren er alleen al in de hoofdstad Minsk minstens 200.000 betogers op de been. Ook in andere steden protesteerden duizenden.

De afgelopen week zette de oproerpolitie grof geweld in tegen betogers, waarbij zeker twee doden en honderden gewonden vielen. De afgelopen twee dagen hield de politie zich echter opvallend afzijdig. In Minsk en andere steden heerste de hele dag een overwinningssfeer onder de betogers.

Na dagen van geweld lijkt Loekasjenko voor een andere tactiek te hebben gekozen. Zondag verzamelde hij tussen de tien- en twintigduizend medestanders voor het parlement. De president sprak er een halfuur met pathos, maar concrete toezeggingen deed hij niet. In plaats daarvan schetste hij een apocalyptisch beeld van een natie die op het punt staat te worden opgeslokt door externe vijanden. „Troepen van de NAVO rukken met rupsbanden op tot aan onze voordeur”, riep hij. „Men stelt ons een nieuwe regeringsvorm voor, men dringt ons soldaten van de NAVO op: zwarten, melkmuilen, vlasharigen. Ze willen dat we hier rondlopen in bastschoenen en ze willen ons opjagen met de knoet. Ziet u dat niet?”

‘80 procent kun je niet vervalsen’

In zijn rede maakte Loekasjenko duidelijk dat hij vasthoudt aan de officiële verkiezingsuitslag („80 procent kun je niet vervalsen!”) en dat hij er niet aan denkt om op te stappen: dat zou volgens hem het einde van de Wit-Russische natie betekenen. „Jullie verwoesten niet Loekasjenko, jullie verwoesten de eerste president. [Loekasjenko is de eerste die het ambt bekleedt, red.] Het zal het begin van jullie einde zijn.”

Loekasjenko waarschuwt al weken dat buitenlandse krachten een omwenteling in zijn land plannen. Eind juli leek de dreiging nog uit het oosten te komen, toen 33 Russische huurlingen werden opgepakt. Volgens Loekasjenko hadden ze de opdracht om Wit-Rusland te ‘destabiliseren’. Regeringsfunctionarissen spraken van circa tweehonderd Russische ‘strijders’ die zouden zijn ingereisd, en van nieuwe groeperingen die zich formeerden aan de Russische grens.

Nu de protesten aanhouden, zijn de huurlingen stilletjes op het vliegtuig naar Moskou gezet en heeft Loekasjenko een nieuwe vijand gevonden: ‘westerse’ krachten die erop uit zijn om hem ten val te brengen. „We laten ons niet in slaap sussen door zogenaamde vreedzame acties en demonstraties”, zei de president zaterdag tijden een zitting van zijn veiligheidsraad. „We zien hier duidelijk de trucs van de kleurenrevoluties.”

Loekasjenko doelt hiermee op een reeks grotendeels vreedzame omwentelingen zoals in Georgië (2003) en Oekraïne (2004), die liberale regeringen aan de macht brachten. Volgens de Russische regering werden deze revoluties uitgelokt door het Westen. Dat is nu ook het geval, zo zei Loekasjenko: „We zien al elementen van buitenlandse inmenging. […] Daarom moet ik contact opnemen met de Russische president Poetin. Want we hebben het niet meer over een dreiging tegen Wit-Rusland alleen.” 

Nu het water hem aan de lippen staat, doet Loekasjenko een beroep op grote broer Rusland. Zowel op zaterdag als zondag belde hij met de Russische president . In een korte verklaring sprak het Kremlin zondag ook over „druk van buitenaf” die op Wit-Rusland zou worden uitgeoefend. Poetin is bereid tot de „benodigde samenwerking om de problemen op te lossen”, aldus de verklaring: „indien nodig volgens de lijn van de Collectieve Veiligheidsverdragorganisatie.”

Met die laatste bijzin zinspeelt het Kremlin op militair ingrijpen. De Collectieve Veiligheidsverdragorganisatie is een militair bondgenootschap waarin enkele voormalige Sovjet-republieken zich hebben verenigd. Net als bij de NAVO geldt er het principe dat landen elkaar te hulp schieten indien één lidstaat te maken krijgt met agressie.”

Hulp van Poetin?

Volgens Loekasjenko heeft hij met Poetin afgesproken dat „op het eerste verzoek van alle zijden hulp zal worden geboden om de veiligheid van Wit-Rusland te garanderen”.

Of Poetin echt bereid is om troepen te sturen is echter de vraag. Volgens anonieme bronnen van persbureau Bloomberg vrezen sommige Kremlin-functionarissen dat de laatste dagen van Loekasjenko’s presidentschap zijn aangebroken. Andere bronnen noemden het excessieve geweld van deze week ‘contraproductief’, maar spraken de verwachting uit dat de Wit-Russische president het nu nog wel even uit kan zingen.

Lees ook: Hoe Wit-Rusland burgers belaagt met granaten en intimideert tot in het ziekenhuis

Rusland beschouwt Wit-Rusland als belangrijke buffer tegen de NAVO en zal niet snel zijn belangen willen opgeven. Maar anders dan bij de annexatie van de Krim zal militair ingrijpen in Wit-Rusland niet kunnen rekenen op brede steun onder de Russische bevolking. Een militaire interventie zou bovendien leiden tot een nieuwe confrontatie met het Westen en een nieuwe golf aan sancties.

Terwijl Moskou aarzelt, lijkt Loekasjenko’s directe omgeving steeds onzekerder te worden. Volgens Bloombergs bronnen in het Kremlin hebben verscheidene leidende figuren in Loekasjenko’s omgeving inmiddels contact opgenomen met Moskou over asiel, mocht hun president vallen.

Update (16 augustus 2020): dit artikel is voor het eerst gepubliceerd op zaterdag 15 augustus, en daarna geüpdatet op zondag 16 augustus