Opinie

Echte deskundigen zijn goed in relativeren, ook van virussen

Een deskundige is allang niet meer iemand die een vak verstaat, maar een ‘alwetende’. Janine Janssen denkt ‘out of the box’ in de Veiligheidscolumn.
Viroloog Jaap Goudsmit
Viroloog Jaap Goudsmit screenshot VPRO Zomergasten

De viroloog Jaap Goudsmit ontzag zichzelf niet in het avondvullende interviewprogramma Zomergasten van de VPRO. Hij sprak openhartig over wetenschappelijk werk waar hij op teruggekomen was en relativeerde hardop de betekenis van wat een deskundige is.
In een tijd waarin we worden doodgegooid met termen als ‘master class’ en onderzoek ‘innovatief’ en ‘excellent’ dient te zijn, vraag ik me al langer af wanneer iemand deskundig is. Door de waarde die ook aan andere oppervlakkige modewoorden als ‘out-of-the-box-denken’ en ‘creativiteit’ wordt gehecht, lijkt de term deskundigheid toch wat aan inflatie onderhevig. Gewoon je vak verstaan is al lang niet meer voldoende.

Deskundige op zijn retour

Dat de deskundige wat op zijn retour lijkt, heeft waarschijnlijk ook te maken met de misvatting dat een deskundige een alwetend orakel is dat door de leken 24/7 geraadpleegd kan worden. Goudsmit legde echter mooi uit, dat de deskundigen die momenteel de tafels van talkshows bevolken en ook diegenen die buiten de camera’s om in anonimiteit hun leven in laboratoria slijten, nog nooit eerder met dit type coronavirus te maken hebben gehad.
Mensen die al langer meelopen, zoals hij, hebben eerder wel al hun tanden kunnen zetten in bijvoorbeeld het HIV-virus, MERS, SARS en Ebola, maar Covid-19 is in feite maagdelijk terrein. De mensen die wij nu deskundig noemen, hebben dan ook niet de wijsheid in pacht. Ze hebben wel al eerder een vergelijkbaar traject afgelegd op zoek naar een medicijn en/of een vaccin tegen een andere virale boosdoener en weten hoe lang en grillig dat pad kan zijn. We noemen hen niet deskundig omdat ze een breed veld overzien, maar de deskundigheid is in feite gestoeld op veel kennis van weinig. De ervaring moet bovendien ook nog leren of die eerder opgedane specifieke kennis over bijvoorbeeld ebola van pas komt bij de aanpak van Covid-19.

Weg met de alwetendheid

Wat mij betreft mag je mensen als Goudsmit met een gerust hart toch deskundig noemen: ze beginnen beter geoutilleerd aan de zoektocht naar een remedie tegen Covid-19 dan de meeste lezers van deze column. Het klinkt misschien paradoxaal, maar terwijl ik naar het interview zat te kijken, voelde ik mijn respect voor de man en achting voor zijn deskundigheid juist toenemen op die momenten dat hij zijn eigen kennis en werk relativeerde en kritisch tegen het licht hield. Weg dus met die alwetendheid!

De verwarring van deskundigheid met alwetendheid heeft waarschijnlijk te maken met gevoelens van onzekerheid en angst. Niet alleen de virologen zien zich geconfronteerd met een nieuw virus, de maatregelen tegen het virus raken ons allemaal en geven ons het gevoel dat we een unieke en historische fase in de tijd beleven. Hoe fijn is het dan als er een ziener opstaat die ons zonder al te veel kleerscheuren door deze crisis leidt. Dat plaatst deskundigen echter in een lastig parket. Zij weten zoals gezegd veel van weinig. In een laboratorium kan een viroloog een hele pief zijn, maar crowd management aan de Hollandse kust is een andere vaardigheid die we van hem of haar niet kunnen en mogen verwachten.

Babylonische spraakverwarring

We hebben dus meer deskundigen nodig. Het OutBreak Management Team wordt dan ook door verschillende disciplines bevolkt en er is debat over welke vormen van deskundigheid daarin verder zitting moeten nemen. Onlangs meldden de historici zich nog aan. Gezien de complexiteit van de materie valt er veel te zeggen voor een multidisciplinaire samenstelling, maar het risico op een Babylonische spraakverwarring neemt daarmee ook toe.
Taal en communicatie is sowieso een niet te onderschatten factor in dit geheel. In de literatuur is uitvoerig de ‘paradox van expertise’ beschreven. Daarmee wordt bedoeld dat inzet van deskundigen en experts bij complexe problemen enerzijds noodzakelijk is, maar anderzijds geen of negatieve gevolgen heeft als deze deskundigen niet in staat blijken de lessen uit hun vakgebied zo te verwoorden dat die hun specialisme niet tekortdoen én begrijpelijk zijn voor leken.
We vragen dus nogal wat van onze deskundigen. Maar goed, het is ook ‘innovatief en creatief’ werk voor mensen die in staat zijn ‘out-of-the-box te denken.’

De veiligheidscolumn wordt geschreven door deskundigen uit de politiewereld. Janine Janssen is hoofd onderzoek van het Landelijk Expertise Centrum Eer Gerelateerd Geweld van de nationale politie, lector Veiligheid in Afhankelijkheidsrelaties aan Avans Hogeschool en bijzonder hoogleraar Rechtsantropologie aan de Open Universiteit

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.