Analyse

Voor Facebook is blokkeren Zwarte Piet slechts bijzaak

Sociale media Geen beelden van Zwarte Piet meer op Facebook en Instagram, meldde het bedrijf dinsdag. Maar zo simpel als de Amerikanen het stelden is het niet.

Sympathisanten van actieclub Kick Out Zwarte Piet (KOZP) demonstreren tijdens de intocht van Sinterklaas in Nijmegen.
Sympathisanten van actieclub Kick Out Zwarte Piet (KOZP) demonstreren tijdens de intocht van Sinterklaas in Nijmegen. Foto Marco de Swart/ANP

Dat Facebook en Instagram vanaf volgende week afbeeldingen van Zwarte Piet gaan verwijderen, is in Nederland een controversiële kwestie, maar in de rest van de westerse wereld is het eigenlijk geen onderwerp. Daar is ‘blackface’ – witte mensen die zwarte mensen imiteren – allang taboe.

Lange tijd hield Facebook vol dat het niet verantwoordelijk was voor alles wat gebruikers op het platform zetten. Vrijheid boven alles. Facebook is bovendien een beursgenoteerd bedrijf, in de eerste plaats gericht op winst maken; niet op het bewaken van de geestelijke volksgezondheid. Maar onder maatschappelijke druk – soms met druk van adverteerders erbij – probeert het sociale medium steeds meer tegemoet te komen aan de roep om onder meer de verspreiding van racisme en haatzaaien tegen te gaan.

Lees ook: Facebook verbiedt foto’s en video’s van Zwarte Piet

Het was al verboden om bijvoorbeeld zwarte mensen met apen te vergelijken, Joden met ratten, en moslims te tonen in „seksuele relaties” met geiten. Nu neemt de ethische commissie van Facebook het opruimen van stereotypen ter hand. Ze begint daarbij met juist de minst controversiële onderwerpen: blackface en Joodse karikaturen. Daar is vrijwel iedereen tegen, toch? Dat het daarmee de hier gevoelig liggende Zwarte Piet raakt, was dinsdag reden om een speciale persconferentie voor Nederlandse en Belgische journalisten te beleggen. Maar voor een Amerikaans wereldbedrijf met 2,3 miljard dagelijkse gebruikers, zijn een paar miljoen Nederlandse liefhebbers van Zwarte Piet uiteindelijk niet relevant.

Duizenden plaatjes

Het handhaven zal nog een hele kluif worden. Er staan duizenden plaatjes van Zwarte Piet op Facebook en Instagram. Het bedrijf wil benadrukken dat dit om een internationale actie gaat; niet om een gerichte aanval op de Nederlandse Zwarte Piet. Dus meldt het platform expliciet dat het geen Nederlandse experts heeft geraadpleegd.

Verder zijn de moderatoren, die na een melding de afbeelding moeten verwijderen, niet per se op Nederland gericht. Dus grote kans dat straks bijvoorbeeld een laagbetaalde arbeider in Bombay na uren kinderporno wissen, ook nog even moet kijken hoe het ook al weer zat met de roetveegpiet en de kleurenpiet.

En in geval van het gebruik van algoritmes, zo merkte een woordvoerder op; hoe onderscheid je een Zwarte Piet van een echt zwarte man?

Schoorsteen

Voorstanders van Zwarte Piet vinden overigens dat deze sprookjesfiguur überhaupt niets met blackface te maken heeft. Piet is zwart door de schoorsteen, stamt af van een voorchristelijke demon of god. Hij is geen zwarte karikatuur, maar een geliefde kindervriend. En blackface is een Amerikaanse traditie, heeft niets met Nederland te maken.

Op de maatregel van Facebook komt ook veel kritiek: het Amerikaanse bedrijf misbruikt zijn macht om censuur uit te oefenen, de vrije meningsuiting te beperken, om op de stoel van politici of rechters te gaan zitten. Om Nederlanders een Amerikaanse norm op te leggen. Dat Joodse karikaturen op één hoop worden gegooid met Zwarte Piet, steekt ook: de eerste worden duidelijk uit racistische overwegingen geplaatst, Zwarte Piet niet.

Is blackface Amerikaans? De minstrelshow, een soort revue van witte artiesten die op karikaturale zwarte mensen imiteerden, is inderdaad een Amerikaanse uitvinding; van 1843 tot 1953 een extreem populaire amusementsvorm. Lange tijd vond vrijwel iedereen het prachtig, maar in de jaren vijftig zwol het protest aan: werden hier niet zwarte mensen op karikaturale wijze uitgebeeld en daardoor vernederd? Dus stopten de tv-netwerken er mee. In de beginjaren maakte de minstrelshow de overstap naar het Verenigd Koninkrijk, waar hij langer voortleefde. Van 1958 tot 1978 zond de BBC The Black and White Minstrel Show uit. Op het hoogtepunt had de show meer dan 16 miljoen kijkers.

Archief van volkscultuur

Ook in Nederland werd de show uitgezonden, tot 1972. Verder kent Nederland een eigen sterke blackfacetraditie. In de negentiende eeuw had je hier ook minstrelshows, en in de twintigste eeuw was het gebruikelijk in revue en theater om als witte artiest in de zwarte schmink te gaan. In zowel uiterlijk als karikaturaal gedrag past Zwarte Piet perfect in deze traditie.

Toen de BBC in 1978 stopte met de show, wilde de publieke omroep het liefst vergeten dat de tv-show ooit had bestaan. Bij jubilea of andere terugblikken, sloeg de omroep de show liever over. Daarin schuilt een gevaar: je verdoezelt recente culturele geschiedenis. Dat gevaar schuilt ook in het weghalen van de Zwarte Pieten van Facebook. Hoewel het niet de eerste functie van het sociale netwerk is, fungeert het wel degelijk als een groot digitaal archief van volksscultuur en publiek debat. Als Zwarte Piet daar prominent toe behoort, kun je hem wellicht beter laten staan.

Vergeetachtigheid kan een hindernis zijn als je een sociaal platform veiliger wil maken.