Opinie

Profijt uit slavenhandel? Een strafproces is mogelijk

Herstelbetalingen voor slavernij zijn juridisch ingewikkeld. ziet mogelijkheden voor schadevergoedingen.
Tekening van de verdeling van slaven over een schip.
Tekening van de verdeling van slaven over een schip. Fotograaf onbekend

Slaven hebben eeuwenlang hetzelfde deerniswekkend lot ondergaan als Joden in de Tweede Wereldoorlog. Zoals de Joden opeengepakt in treinwagons naar vernietigingskampen werden vervoerd, zo werden slaven opeengepakt in scheepsruimen getransporteerd, met vele miljoenen dodelijke slachtoffers tot gevolg. De vergelijking die Arnon Grunberg in zijn bijdrage in NRC (Herstelbetalingen zijn bittere noodzaak, 1/8) heeft gemaakt tussen het door het Naziregime en het door de slavernij veroorzaakte mensenleed is daarom alleszins op zijn plaats. In het verlengde hiervan kan zijn pleidooi voor herstelbetalingen niet afgeserveerd worden met het gezegde dat de tijd alle wonden heelt en er geen levende slachtoffers van het slavernijverleden meer zijn. Niet voor niets heeft de Franse wetgever van slavernij een misdrijf tegen de mensheid gemaakt. Une crime contre l’humanité.

Wel moet erkend worden dat door het tijdsverloop lastige rechtsvragen over causaliteit kunnen rijzen. Want wie zijn dan eigenlijk de slachtoffers? Zijn alle zwarte nakomelingen dat? Ook de steenrijke, zoals Oprah Winfrey, Barack Obama en nazaten van Martin Luther King? Of zijn het slechts de arme sloebers in Amsterdam Zuid-Oost, de getto’s in de New Yorkse Bronx en de Caraïben? Deze problematiek heeft al tot enige, zij het voor nazaten weinig bemoedigende, rechtspraak geleid.

Collectieve vorderingen in de VS

In de Verenigde Staten van Amerika zijn in zogeheten ‘class actions’, zaken waarin een collectief een vordering doet, hierover verschillende rechtszaken gevoerd tegen onder meer de Londense verzekeringsmaatschappij Lloyds, Reynolds Tobacco Company en Lehman Brothers. Steeds zonder succes. In de zaak tegen Lloyds en Reynolds oordeelde de Amerikaanse rechter Norgle in het District Court Illinois in 2005 dat de eisers er niet in geslaagd waren „clear links” tussen hen en de aangeklaagde bedrijven aan te tonen. Nadien zijn, voor zover bekend, geen procedures meer gevoerd. Dat kan mede te wijten zijn geweest aan de omstandigheid dat Edward Fagan, de advocaat van de eisers, in 2008 wegens onder meer verduistering van holocaustvergoedingen uit het beroep van advocaat is geschrapt.

Vermeldenswaard is verder dat de Caricom (Caribische handelsgemeenschap) ondanks deze verloren juridische strijd in de Verenigde Staten een aantal jaren geleden het Londense advocatenkantoor Leigh Day heeft ingeschakeld om opnieuw de juridische mogelijkheden van een schadevergoeding wegens de slavernij te onderzoeken. De Caricom heeft gepoogd de gerezen causaliteitsproblemen te vermijden door een ‘class action’ te baseren op de economische schade van de slavernij op de huidige samenleving van de Caricom-landen. Een rechtszaak van de Caricom is evenwel voor zover bekend nog niet van de grond gekomen.

Tot slot moet nog vermeld worden dat in Nederland nimmer onderzocht is of behalve langs civielrechtelijke weg ook strafrechtelijke vervolging van bijvoorbeeld banken en/of verzekeringsmaatschappijen, die destijds financieel profiteerden van de slavenhandel of slavernij, nog mogelijk zou zijn en slachtoffers in zo’n strafproces als benadeelde partij een schadevergoeding zouden kunnen eisen.

Luister ook: de geschiedenis van het kwaad dat slavernij heet

Helemaal onmogelijk lijkt dat niet. De Hoge Raad heeft namelijk in 2008 uitgemaakt dat witwassen ook mogelijk is ten aanzien van verjaarde strafbare grondfeiten. Daarvan is hier sprake. Slavenhandel is immers, met dank aan koning Willem I, sinds 1818 een misdrijf. Opmerkelijk genoeg werd slavernij pas in 1863 afgeschaft, terwijl de nauw daarmee verbonden slavenhandel veel eerder tot misdrijf werd verklaard.

Dat slavenhandel als delict verjaard is, staat op grond van deze rechtspraak een vervolging wegens witwassen dus niet in de weg. Zeer wel mogelijk is dat de Hoge Raad zich de historische consequenties van zijn witwasrechtspraak niet heeft gerealiseerd. Maar dat laat onverlet dat de erfgenamen van destijds criminele slavenhandelaren en hun medeplichtigen op grond van deze rechtspraak over witwassen alsnog vervolgd zouden kunnen worden. Creatieve rechtsvinding door de rechter heet dat.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.