Geslaagd! Maar daarna kon er opeens niets meer

Pechvogels Voor scholieren die dit jaar examen deden, was er door corona geen examenreis, geen gala en geen feestvakantie. Wat betekent dit gemis voor ze? „Het geeft me een leeg gevoel.”

Noah Akihary (17) met zijn vrienden op het strand.
Noah Akihary (17) met zijn vrienden op het strand. Foto Dieuwertje Bravenboer

De maanden na je eindexamen zouden één groot feest moeten zijn. Je hebt eerder vakantie dan de rest van de school, bent opgelucht, de toetsen zijn voorbij, je ouders zitten niet meer zo dicht op je huid, je rolt van het ene feestje naar het andere, gaat met vrienden op vakantie en op het eindgala van school kijkt iedereen tegen je op. Jíj hoeft hier nooit meer terug te komen.

Naar die tijd, zegt Annebel Schipper (18), had ze zes jaar uitgekeken. Ze slaagde dit jaar voor het gymnasium. De diploma-uitreiking in de Grote Kerk in Gorinchem en het eindexamengala zouden „een keerpunt” zijn. Bij haar oudere zus had ze van dichtbij gezien, zegt ze, hoe bijzonder deze periode is. De vriendschappen werden intenser, ze hadden „met z’n allen keihard gestreden in de gymzaal”, samen stress gehad en enorme opluchting en trots ervaren. Daarna veel veranderingen in korte tijd: afscheid van school, uit huis, studeren, nieuwe mensen ontmoeten, je weg vinden in een nieuwe stad. Volwassen worden, en onafhankelijk. Annebel: „Vrijheid, mijn eigen keuzes maken, op mezelf wonen, een stad leren kennen en nieuwe vrienden maken; daar had ik zo’n zin in.”

Maar door corona ziet de overgang van eindexamen naar studeren er voor de lichting van 2020 heel anders uit. Geen examenreis, geen feestvakantie in Albufeira, Palma de Mallorca of Chersonissos. Geen groot feest op school, geen gezamenlijk afscheid met ballonnen, spandoeken, de aula uitbundig versierd, een eindfeest of examenstunt.

NRC volgt dit jaar acht jongeren die hun diploma hebben gehaald. Hoe zouden de maanden na hun eindexamen eruitzien en welke plannen zijn daarvoor in de plaats gekomen? Waar balen ze het meest van? En heeft het missen van een mijlpaal effect op hun ontwikkeling?

Ruben Poelhekke (17) uit Vreeland had op het gymnasium veel tijd gestopt in zijn profielwerkstuk over onafhankelijkheidsoorlogen in Ierland en Zuid-Amerika. Aan het eind van het jaar organiseert zijn middelbare school altijd een markt. „Je toont je werkstuk aan schoolgenoten en daarna is er een borrel met tweehonderd man. Met alle leerlingen hadden we een club afgehuurd. Nu was het eindexamen geen hoogtepunt, maar een anti-climax.”

„Het voelt niet alsof ik examen heb gedaan”, zegt Noah Akihary (17) uit Vlaardingen, „maar alsof ik gewoon over ben naar de volgende klas.” Hij had examenstress willen meemaken, en ook het intense gevoel van opluchting daarna. „Ik vind het een groot gemis dat ik die ervaring niet heb gehad.” Zijn mavo-diploma had hij willen vieren, met vrienden en oude hiphop-muziek, sushi en broodjes frikandel. En oh ja: „heel veel mogu mogu, daar ben ik gek op” – vrolijkgekleurde sapjes met aloë vera en stukjes fruit erin. „Het geeft me een leeg gevoel dat we dat niet konden doen.” Ruben Poelhekke zag ook een zomer vol borrels en eindexamenfeesten voor zich. Nu dronk hij met zijn ouders een glaasje champagne en hees z’n tas in de mast, niet bepaald het grote feest dat hij zich had voorgesteld.

Annebel Schipper (18)

Dat deze lichting de afsluiting op de middelbare school moet missen, is het lastigste van deze hele periode, denkt Marga Akkerman, klinisch jeugd- en kinderpsycholoog. „De diploma-uitreiking is een ritueel. Dat doe je met elkaar, je gaat als lichting gezamenlijk van school af. Het is de bekroning op je harde werk en de afronding van een levensfase.” Middelbare scholen bedachten allerlei alternatieven, van docenten die het diploma persoonlijk aan iedere leerling thuis gingen overhandigen tot digitale uitreikingen met de hele mentorklas samen op Zoom. Toch waren die initiatieven „totaal geen vervanging” zeggen alle leerlingen uit dit verhaal.

Behalve een dolle diploma-uitreiking ging er wel meer niet door in het leven van eindexamenleerlingen. Annebel Schipper zou met achttien vrienden gaan feesten in Portugal, maar de reis naar Albufeira werd geannuleerd. „We zagen ons al zitten in het vliegtuig.” Noah Akihary zou met zijn opa en oma naar het strand gaan, maar beiden zijn boven de tachtig, „dus die blijven binnen”. Daan de Glee (18) uit Barneveld zou met zes vrienden naar Tsjechië gaan. „Niet voor een zuipvakantie, maar om te raften, klimmen, paintballen en lekker buiten te zijn.” Daan deed vwo-examen en is stratenmaker. Hij vindt het „juist wel relaxed” dat het zo’n rustige zomer is.

Met ouders naar Ibiza

Hoe ziet hun zomer er nu uit? Wat is er voor de vele feestjes en groepsreizen in de plaats gekomen? Annebel Schipper zit met haar zus en ouders een week op Ibiza. Er zijn ideeën geweest om met haar vrienden in plaats van naar Portugal een week een huis in Nederland te huren, maar dat is niet gelukt. „Ik vind het zóóó zonde. Mijn zus en oudere vriendinnen zeggen: ‘Zo’n reis moet je één keer in je leven hebben meegemaakt’. Eén en al gezelligheid, een straat vol clubs, dansen, drinken, om 6.00 uur thuiskomen, tot 14.00 uur slapen en uitbrakken op het strand. Maar volgens mijn zus is het meer dan dat: je wordt closer met je vrienden en houdt daarna, als iedereen in andere steden studeert, beter contact.”

Daan de Glee (18)

Ruben Poelhekke is last-minute twee weken gaan interrailen. Met de trein reisde hij met drie vrienden van Berlijn via Praag en Wenen naar München. „Het uitgaan was… anders. In Praag stonden we met 25 mensen in een sjieke club waar normaal zeker 200 man in kunnen.”

Daan de Glee is veel gaan werken. Toen hij in maart al hoorde dat hij was geslaagd, dacht hij: en nu dan? „Ik had ineens veel tijd over, dus ik ben gaan solliciteren.” Eerder had hij als metselaar gewerkt, dus: op naar het industrieterrein, want daar kende hij mensen. Hij kon aan de slag als stratenmaker. Toen zagen de maanden na zijn eindexamen er opeens zo uit: op maandag rijles en helpen met de verbouwing thuis, dan vier dagen straten maken en in het weekend verder werken aan de verbouwing thuis. Daan verbouwt met hulp van zijn vader een stukje van het huis zodat hij en zijn zusje (17) vanaf september – op het moment dat het nieuwe studiejaar begint – een apart gedeelte hebben: ieder een eigen slaapkamer en samen een kleine woonkamer met keukenblok erin. Hij timmert houten tussenwanden, werkt het af met gips en stuukt de muren.

Daan is de oudste in een gezin met zes kinderen, hij heeft twee biologische en drie geadopteerde zusjes. Dit najaar komt er een broertje uit China bij. Als het goed is, want de adoptie is vanwege corona uitgesteld. „Daar had ik stress van”, zegt Daan. „Ik kijk er ontzettend naar uit dat er nog een kindje bij komt, maar het is nu onzeker wanneer het doorgaat.” Daarom kan hij zich soms moeilijk concentreren. „Twee jaar geleden heeft mijn moeder 5,5 maand in Nigeria gezeten voor de adoptie van mijn jongste zusje en ik denk steeds: oh nee, straks gaat ze weer zo lang weg.”

Foto Dieuwertje Bravenboer
Foto Dieuwertje Bravenboer
Foto Dieuwertje Bravenboer
Noah Akihary (17) haalde dit jaar zijn mavo-diploma. Deze zomer zou hij met zijn opa en oma naar het strand gaan, maar beiden zijn boven de tachtig, „dus die blijven binnen”.
Foto’s Dieuwertje Bravenboer

Loskomen van ouders

Hoe erg is het voor de ontwikkeling van jongeren om mijlpalen zoals een diploma-uitreiking en voor het eerst alleen met vrienden op vakantie over te slaan? Odilia Laceulle is universitair docent ontwikkelingspsychologie aan de Universiteit Utrecht. Ze heeft net subsidie gekregen om onderzoek te doen naar de impact van corona op jongeren. In je leven heb je ‘ontwikkelingstaken’, zegt ze, zo noemen psychologen dat. Die taken zijn belangrijk voor je cognitieve en sociaal-emotionele ontwikkeling. Voor jongeren die examen hebben gedaan, is loskomen van hun ouders een belangrijke ontwikkelingstaak. Maar dat lukt nu niet goed, omdat ouders en kinderen de hele tijd op elkaars lip zitten. Laceulle: „Hoe langer je zo’n taak uitstelt, hoe meer impact het heeft op de lange termijn. Zo’n Albufeira-vakantie die niet doorgaat is misschien een relatief kleine gebeurtenis, toch maak je een stap in het autonomer worden, in het onafhankelijk raken van ouders. Het is jammer dat de vakantie niet doorgaat, maar nog belangrijker is of er alternatieven zijn waarmee je kan oefenen met dat autonoom worden.”

Ruben Poelhekke (17)

In plaats van met achttien vrienden een week naar Albufeira ging Annebel Schipper met drie vriendinnen een weekend naar Antwerpen. Laceulle: „Het is veerkrachtig dat ze zoiets bedenkt en niet bij de pakken neer zit. En een prima oefening voor zelfstandig worden.”

Het is niet alleen de taak van jongeren om alternatieven te zoeken, zegt Laceulle. Ouders en leerkrachten moeten ook meedenken, vindt ze. Dat gebeurt nu nog te weinig. „Naar aanleiding van Mark Rutte’s persconferenties over corona zei een jongen: ‘Al onze hangplekken in het park zijn dicht, maar niemand denkt met ons mee waar we met de nieuwe regels dan wel naartoe kunnen’.” Juist in deze levensfase is sociaal contact met leeftijdgenoten essentieel voor de ontwikkeling, zegt ze. En voor hun mentale gezondheid. „Als stress zich opstapelt, heeft dat gevolgen. Jongeren krijgen meer klachten zoals angst en depressie. Als die lang aanhouden, kan het effect hebben op je persoonlijkheid. Het gaat om kleine verschillen, maar ook een kleine verandering kan een sneeuwbaleffect hebben.” Als je een beetje angstiger wordt, kan dat studie, sociaal leven en werk beïnvloeden. „Een paar jaar terughoudend zijn met sociale contacten aangaan, heeft effect op andere ijkpunten, zoals een eerste verkering. Dat kan weer gevolgen hebben voor latere romantische relaties.”

‘Tijd zat’

Klinisch jeugdpsycholoog Marga Akkerman ziet het niet zo somber in. Tussen je 20ste en 30ste ontstaan de vriendschappen voor het leven, zegt ze. „Als je later terugkijkt, zijn de beste vriendschappen in die periode ontstaan. Als jongeren straks door corona één of twee jaar minder sociaal contact hebben gehad, is dat niet traumatisch, daar komen ze wel overheen. We moeten dit niet tot een drama verheffen, want juist dát maakt het ingewikkeld voor kinderen. Als we allemaal roepen ‘oh, wat erg’, dan gaan ze het ook als erg ervaren. Als er eind 2021 een vaccin is, wordt het leven weer zoals het was en hebben ze nog acht jaar om die duurzame vriendschappen op te bouwen. Tijd zat.”

Als we ervan uitgaan dat we 80-plus worden, dan is dit jaar maar een korte periode van je totale leven

Marga Akkerman klinisch jeugd- en kinderpsycholoog

Toch heeft Annebel Schipper geen zin om stil te zitten. Ze heeft net gehoord dat de introductieweek in Groningen is afgelast en ook de ontgroening van de studentenvereniging een heel andere vorm zal hebben. „Normaal is dit juist de tijd waarin je enorme vrijheid voelt. Je diploma op zak, weg bij je ouders, op kamers in een nieuwe stad. Maar nu voel ik die vrijheid juist niet. Door corona is het een periode vol regels en vage berichten over hoelang dit nog gaat duren. De universiteit geeft zelfs aan dat ze niet weten hoelang colleges online zullen zijn.” Marga Akkerman raadt jongeren aan meer te relativeren. „Als we ervan uitgaan dat we 80-plus worden, dan is dit jaar maar een korte periode van je totale leven.” En, zegt ze, dat dit een periode vol vrijheid zou zijn, is een aanname. „Dat kan ook tegenvallen. Je bedenkt vantevoren van alles over het vrije leven in een studentenhuis, maar gaat dan ook meemaken dat je shampoo en ontbijtkoek worden gejat. Dat is heel onplezierig hoor.”