Diversiteit? Eerst ‘draagvlak crëeren’

Amsterdamse brandweer Diversiteit lukt maar niet binnen de Amsterdamse brandweer. Achter de gestopte aanjager zit een passieve leiding en fel intranet.

De brandweer blust een brand op een bouwterrein in Amsterdam-Noord, in maart van dit jaar. Onlangs legde de aanjager voor diversiteit binnen de Amsterdamse brandweer zijn taak uit onvrede neer.
De brandweer blust een brand op een bouwterrein in Amsterdam-Noord, in maart van dit jaar. Onlangs legde de aanjager voor diversiteit binnen de Amsterdamse brandweer zijn taak uit onvrede neer. Foto Olim Bajmat/Novum

Meer diversiteit organiseren? „Ik heb geen idee hoe dat nou moet”, zegt Tijs van Lieshout in de zomer van 2019, vlak voor zijn aanstelling als brandweercommandant in Amsterdam. „Ik ben maar een eenvoudige Brabo.”

Van Lieshout doet zijn ontboezemingen in een gesprek met een interne commissie van de brandweer, waarvan NRC geluidsopnames heeft. Zijn voorganger Leen Schaap, afkomstig uit het politiekorps, agendeerde onderwerpen als racisme en gebrek aan diversiteit nadrukkelijk. Maar voor Van Lieshout, eerder directeur van veiligheidsregio’s in Brabant, Limburg en Gelderland, is het volstrekt nieuw. „Dat vind ik het meest ingewikkelde dossier.”

Je zou ook kunnen zeggen: hoofdpijndossier. Al jaren probeert de Amsterdamse brandweer meer werknemers van kleur (en vrouwen) te werven. Nog steeds zijn de kazernes overwegend wit en mannelijk: van de ongeveer vijfhonderd brandweerlieden heeft naar schatting 10 procent een migratieachtergrond.

Woensdag meldde NRC dat een bevelvoerder van Surinaamse komaf die jarenlang het gezicht was van de strijd voor meer diversiteit in het korps, zijn werkzaamheden heeft neergelegd. Hij is teleurgesteld in het gebrek aan vooruitgang. „Ik ben afgeknapt op de gehele brandweerorganisatie”, schrijft hij in een brief aan collega’s.

Lees ook De aanjager van diversiteit stopt

Sterke groepsdwang

Discriminatie en intimidatie – bij de Amsterdamse brandweer komt het geregeld voor. Op de kazernes heerst een sterke groepsdwang om je aan de heersende machocultuur te conformeren. „Het gevoel dat je er als allochtoon of als vrouw niet bij hoort, is wijdverbreid”, constateert een extern onderzoeksrapport in 2018. „Voor enkele individuele brandweermensen heeft dit geleid tot negatieve effecten over een langere termijn waardoor zij diep geraakt en soms ook diep geschaad zijn”, schrijft oud-generaal Van Uhm in een rapport uit 2018.

Soms is het racistische gedrag openlijk. Zoals bij een brandweerman die tot 2017 werkt op kazerne Pieter in Amsterdam-West. In het bijzijn van collega’s spreekt hij over „zwarte apen” en „kanker-Marokkanen”. Op de gang van de kazerne brengt hij de Hitlergroet. Ook weigert hij een moskee binnen te gaan voor een oefening.

Vaker is de vijandigheid subtieler. Die uit zich in kleine, veelzeggende voorvallen, vertellen brandweerlieden van kleur. Grappen over Zwarte Piet. Zakken voor je interne examen terwijl je zonder problemen geslaagd dacht te zijn. Opmerkingen in de trant van ‘jullie nemen de baan van mijn zoon in’. Een kazerne in Amsterdam-Zuidoost die ginnegappend ‘de apenrots’ wordt genoemd omdat er relatief veel zwarte brandweerlieden werken. Leidinggevenden die niet ingrijpen bij dit soort ‘grapjes’.

Racisme, seksisme en pestgedrag

In 2016, bij het aantreden van Leen Schaap, lijkt er iets te veranderen. De nieuwe commandant wil de wetteloosheid in het korps doorbreken. Hij trekt openlijk ten strijde tegen racisme, seksisme en pestgedrag. Brandweerlieden die zich er schuldig aan maken, krijgen een berisping of worden ontslagen. De brandweerman die weigerde een moskee binnen te gaan, krijgt zijn congé. Een ander, die een zwarte collega tijdens een groepstraining grappend heeft uitgemaakt voor ‘Zwarte Piet’, wordt tijdelijk teruggeplaatst in rang en salaris.

Lees ook: Wij van de Amsterdamse kazerne dekken elkaar

Ook geeft Schaap zijn steun aan de werkgroep ‘respect’. Die is kort voor zijn aantreden opgericht door twaalf brandweerlieden met een migratieachtergrond, om ervaringen uit te wisselen. Samen met de werkgroep organiseert de korpsleiding sessies voor de uitrukdienst over diversiteit. Oud-PvdA-bestuurder Achmed Baadoud wordt aangesteld als adviseur ‘diversiteit en inclusie’.

Maar Schaaps steun werkt averechts. De leden van de respect-groep krijgen zo veel negatieve reacties dat ze één voor één afhaken. Anonieme brandweerlieden brengen een nepbrief in omloop waarin de werkgroep zogenaamd zijn vertrouwen opzegt in de korpsleiding. Vanuit de uitrukdienst wordt een handtekeningenactie georganiseerd voor de ontslagen brandweerman. Enkele maanden later draait de rechter diens ontslag terug – op procedurele gronden. Inmiddels is Schaap zélf de laan uitgestuurd door burgemeester Femke Halsema, die vindt dat een commandant die zó overhoop ligt met zijn mannen niet langer effectief leiding kan geven.

Tot stilstand gekomen

Sinds Schaap in 2019 werd opgevolgd door Van Lieshout, zeggen ingewijden, is het interne gesprek over racisme en diversiteit grotendeels tot stilstand gekomen. De initiatiefnemer van ‘respect’ ervaart onvoldoende steun van de nieuwe korpsleiding. Moegestreden kondigt hij dit voorjaar zijn vertrek aan uit de projectgroep ‘diversiteit en inclusie’, de opvolger van ‘respect’. „Ik ervaar verlamming, stress, teleurstelling, verzuring en boosheid op dit moment”, schrijft hij aan zijn collega’s. Inmiddels heeft hij zich ziek gemeld.

De aanstelling van Achmed Baadouds als extern adviseur diversiteit en inclusie is deze zomer vroegtijdig beëindigd. Volgens een woordvoerder van de korpsleiding heeft Baadoud „de afgesproken resultaten behaald” en is zijn contract beëindigd om „niet onnodig verder te gaan met kostbare externe inhuur”. Baadoud zelf wil geen commentaar geven.

Plaatsvervangend commandant Marleen van de Kerkhof zegt dat de huidige korpsleiding de diversiteit in het korps „door middel van verleiden” wil vergroten. „Draagvlak creëren, een gesprek mogelijk maken, zodat het een onderwerp wordt van iedereen.” De aanpak van Schaap, zegt ze, was „wel eenzijdig”. „De nadruk lag op het bestraffen van grensoverschrijdend gedrag.” Op termijn, zegt Van de Kerkhof, wil de korpsleiding streefcijfers gaan hanteren voor vrouwen en brandweerlieden met een migratieachtergrond. Die cijfers moeten wel „realistisch” zijn, „want we nemen niemand aan op dit moment”.

Op de kazernes is de stemming anders. Als de brandweer in juni een filmpje op zijn Facebook-pagina zet waarin steun wordt betuigd aan de Black Lives Matter-beweging, leidt dat tot scherpe reacties op het intranet. Vrijwel alle reacties beginnen over Edwin M., een brandweerman die ontslagen is vanwege zijn lidmaatschap van de Hells Angels. De rechter heeft diens ontslag teruggedraaid, maar de korpsleiding gaat in hoger beroep. „We moeten stoppen met in hokjes denken en Black Lives Matter is precies datgene dat mensen in hokjes plaatst”, schrijft een brandweerman. „All lives matter! My live matter (sic)! Edwins live matter!”