Loekasjenko: de behendige danser op het slappe koord tussen Oost en West

President Wit-Rusland In de afgelopen vijfentwintig jaar heeft Loekasjenko Wit-Rusland omgevormd tot een meedogenloze politiestaat. Maar het politieke overleven van de autoritaire leider berust niet louter op repressie.

Loekasjenko tijdens een vergadering van zijn regering in Minsk op woensdag.
Loekasjenko tijdens een vergadering van zijn regering in Minsk op woensdag. Foto Andrei Stasevich/Reuters

Hoe lang blijft de Wit-Russische president Aleksandr Loekasjenko nog aan de macht? Langer dan je denkt, zegt Maksim Samoroekov. „We hebben hem al zo vaak begraven.”

Neem de Wit-Russische crisis van 2010, zegt Samoroekov, die als expert verbonden is aan het Moskouse Carnegie Center. In Rusland is de relatief liberale Medvedev president. Moskou en Washington praten over een ‘herstart’ van de relaties. Na de presidentsverkiezingen in Wit-Rusland (zoals gebruikelijk een verpletterende overwinning voor Loekasjenko) kookt de maatschappelijke onvrede over: tienduizenden woedende burgers gaan de straat op. De dagen van Loekasjenko lijken geteld.

Maar zie, vijf jaar later: de annexatie van de Krim en de oorlog in Oost-Oekraïne hebben geleid tot een nieuwe confrontatie tussen Oost en West. De Wit-Russische bevolking is als de dood voor een ‘Majdan-opstand’ en oorlog. Loekasjenko speelt een onmisbare rol tijdens vredesonderhandelingen in Minsk. In september wint hij de presidentsverkiezingen met 87,2 procent, de straten blijven leeg.

Lees ook: Loekasjenko knakt de oppositie in Wit-Rusland

Al 26 jaar zit Aleksandr Grigorjevitsj Loekasjenko (65) nu in het zadel. „En steeds weer zeggen we dat dit zijn laatste crisis zal zijn”, zegt Maksim Samoroekov. „Natuurlijk heeft Loekasjenko nu grote problemen. Maar die problemen zijn niet dodelijk. Ook deze crisis zal hij weten te overleven.”

In de afgelopen kwarteeuw heeft Loekasjenko Wit-Rusland omgevormd tot een meedogenloze politiestaat. De betogers die zondag de straat op gingen, kregen te maken met traangas, flitsgranaten en rubberen kogels. „De ordetroepen zijn loyaal en ze zijn hoogst professioneel”, zegt Samoroekov. „Hier zijn ze twintig jaar op voorbereid.”

Politieke behendigheid

Maar Loekasjenko’s negen politieke levens rusten niet alleen op repressie. In de ruime kwarteeuw dat hij aan de macht is heeft de Wit-Russische president alle partijen tegen elkaar uitgespeeld: power brokers in eigen land, Oost en West, en zelfs, zo zegt Samoroekov, verschillende partijen binnen het Russische staatsapparaat. Binnen de Russische Federatie is er vaak geen overeenstemming over hoe om te gaan met de kleine ‘broederstaat’ Wit-Rusland. De Russische strijdkrachten kunnen bijvoorbeeld vinden dat Loekasjenko onder druk moet worden gezet als hij nu niet eindelijk toestemming geeft voor de legering van Russische troepen. Tegelijkertijd kan energiebedrijf Rosatom lobbyen voor lankmoedigheid, omdat het een kerncentrale aan Minsk wil verkopen.

Boven: Ontmoeting tussen de Russische president Poetin en zijn Wit-Russische collega Loekasjenko in Moskou, tijdens de viering van de 75ste verjaardag van de overwinning op nazi-Duitsland afgelopen juni.

Foto Alexey Nikolsky/EPA

Loekasjenko heeft een fijne neus voor dergelijke tegenstellingen, zegt Samoroekov. „Soms praat hij met Igor Setsjin [de baas van oliebedrijf Rosneft]. Dan spreekt hij weer met Aleksej Miller [de baas van Gazprom].” De belangen van deze Russische staatsbedrijven lopen niet altijd parallel.

Al twintig jaar danst Loekasjenko op het slappe koord van de Oost-West-verhoudingen. In naam is Wit-Rusland nauw verbonden aan de Russische Federatie. Wit-Rusland is lid van de ‘Collectieve Veiligheidsorganisatie’ (de opvolger van het Warschaupact) en van Poetins tegenhanger van de EU, de Euraziatische Unie. In 1999 ondertekende Loekasjenko zelfs een verdrag dat voorziet in een ‘Uniestaat’ Rusland en Wit-Rusland.

Flirten met de EU

Tegelijkertijd maakt Loekasjenko graag avances naar Brussel. Sinds 2016 heeft de Europese Unie de sancties tegen Wit-Rusland (een reactie op de repressie en politieke vervolgingen in het land) sterk afgebouwd. Wit-Rusland is lid van het ‘Oostelijk Partnerschap’, een EU-programma dat voorziet in het verstevigen van de banden met landen ten oosten van de Unie. Sinds 2014 heeft Minsk 170 miljoen euro aan subsidies ontvangen. Zelfs nu Loekasjenko vreedzame betogers uiteenjaagt met rubberen kogels, aarzelt Europa met het opleggen van nieuwe sancties.

Lees ook: Hoelang blijft Rusland afzijdig? En zes andere vragen over de crisis in Wit-Rusland

„De EU wil de Wit-Russische soevereiniteit veiligstellen en de afhankelijkheid van Moskou verminderen”, zegt Samoroekov. „Als dat betekent dat Loekasjenko moet worden gedoogd, dan moet dat maar. Het voorbeeld van de Krim heeft laten zien dat Russische annexatie een reëel scenario is.”

De Wit-Rusische economie is sterk afhankelijk van Russische subsidies. Maar Moskou wil daar wel iets voor terug. In december liep Loekasjenko op het laatste moment weg uit onderhandelingen over vergaande economische integratie. Als straf is Moskou begonnen met het afbouwen van kortingen op olie.

Rusland wint sowieso

Mogelijk zet het Kremlin ook andere drukmiddelen in. Eind juli werden 33 Russische huurlingen opgepakt in Wit-Rusland. Volgens Loekasjenko moesten de paramilitairen het land ‘destabiliseren’. Of dat waar is, is niet duidelijk, maar Samoroekov sluit het niet uit. Misschien zit Moskou ook achter de verenigde oppositie die is opgestaan tegen Loekasjenko. Oppositiekandidaat Viktor Babariko is bestuursvoorzitter van de Wit-Russische Belgazprombank – die deels in handen is van het Russische Gazprom. „Misschien heeft Gazprom iemand in het oor gefluisterd dat hij zich kandidaat moet stellen”.

Ook in Moskou is Loekasjenko weinig geliefd. Maar net als in Brussel maakt men zich in het Kremlin grote zorgen over wat het alternatief zou zijn voor de ‘laatste dictator van Europa’. Het nachtmerriescenario voor Rusland is een pro-Europese leider in het presidentiële paleis in Minsk. Voorlopig ziet het daar niet naar uit, zegt Samoroekov. Sterker nog: een verzwakte Loekasjenko die ruziet met de EU over mensenrechten, zal aansluiting moeten zoeken bij Rusland – bijvoorbeeld in de vorm van nieuwe subsidies om de Wit-Russische economie uit het slop te trekken. De komende jaren, zegt Samoroekov, leunt Loekasjenko naar het oosten. „Of er nou inmenging was of niet, Rusland heeft sowieso gewonnen.”