Facebook verbiedt foto’s en video’s van Zwarte Piet

Sociale media Facebook gaat discriminerende en kwetsende stereotypes aanpakken. Zo verbiedt het bedrijf onder meer afbeeldingen van Zwarte Piet en verwijzingen naar Joodse karikaturen.

Intocht van Sint Piter en Swarte Pyt, in Grou (2019). Tegenstanders van Zwarte Piet mogen van Facebook wel afbeeldingen van Zwarte Piet plaatsen, en voorstanders niet.
Intocht van Sint Piter en Swarte Pyt, in Grou (2019). Tegenstanders van Zwarte Piet mogen van Facebook wel afbeeldingen van Zwarte Piet plaatsen, en voorstanders niet. Foto Koen van Weel/EPA

Facebook en Instagram gaan Zwarte Piet verbieden. Ook andere afbeeldingen en video’s van blackface – witte mensen die zwarte mensen uitbeelden – worden vanaf volgende week verwijderd van de sociale media. Verder gaat het Amerikaanse bedrijf Joodse stereotypen op de platforms aanpakken.

Dat kondigde Facebook dinsdag aan in een persconferentie voor Nederlandse en Belgische pers. Facebook neemt deze stap omdat het om discriminerende en kwetsende stereotypes zou gaan, die ervoor zorgen dat sommige gebruikers zich niet veilig voelen. Uit de verklaring: „Zo worden de Joodse stereotypen gebruikt om antisemitisme aan te wakkeren. En is ‘blackface’ wereldwijd onderdeel van een doorlopende geschiedenis van dehumanisering en ontzegde burgerrechten.”

Lees ook een interview met VN-rapporteur David Kaye: ‘Facebook hoort niet de grens van het debat te bepalen’

De 35.000 moderatoren van de sociale media, die hiervoor een speciale training krijgen, gaan niet uit eigen beweging ruimen, maar gaan pas over tot actie nadat een gebruiker een afbeelding meldt.

Facebook trekt geen extra geld of mensen uit om het nieuwe verbod te handhaven. Het bedrijf heeft negen maanden aan de richtlijn gesleuteld, maar heeft geen Nederlandse experts geraadpleegd.

De aanscherping van de huisregels over hate speech is een eerste stap om meerderde „schadelijke stereotypes” uit te bannen. Ze geldt voor de hele wereld, maar Facebook begrijpt dat deze een speciale impact heeft op België en Nederland wegens de levendige blackface-traditie in die landen, en de controverse eromheen. In de Verenigde Staten, het moederland van Facebook, is blackface al een halve eeuw taboe. Openlijke Jodenhaat valt slecht in de hele westerse wereld.

Boycot

Facebook ligt al langer onder vuur omdat het te weinig zou doen aan racisme en haat op het platform. Eerder leidde dat tot onder meer tot een adverteerdersboycot. Over het algemeen beweegt Facebook zich steeds meer van totale vrijheid naar een strikter beleid van bescherming van minderheden – dit onder druk van maatschappelijk bewegingen als Black Lives Matter. Volgens de woordvoerder heeft de nieuwe maatregel echter niets te maken met de advertentieboycot, en is deze al acht maanden in de maak.

Lees ook: Grootste boycot ooit tegen Facebook

Niet alle afbeeldingen van Zwarte Piet en andere blackface-figuren worden verwijderd. De sociale media staan ze wel toe als ze onderdeel uitmaken van verslaggeving van bijvoorbeeld een blackface-evenement (Sinterklaasintocht, demonstraties), of een discussie over het onderwerp. De afbeeldingen zijn dan alleen toegestaan als de context neutraal is, of Zwarte Piet verwerpt. Tegenstanders van Zwarte Piet mogen dus wel afbeeldingen van de figuur plaatsen, en voorstanders niet.

Verder geldt de restrictie alleen voor zwartgemaakte gezichten die duidelijk bedoeld zijn om een zwarte man of vrouw uit te beelden – bijvoorbeeld door de combinatie met een kroeshaarpruik, rode lippen of oorbellen. Een schoorsteenveger mag dus wel.

Alleen voornamen

Met die laatste nuance raakt Facebook aan de mogelijke weerstand die de maatregel zal oproepen: voorstanders van Zwarte Piet vinden hem helemaal geen racistische karikatuur en bestrijden de aanname dat Zwarte Piet Afrikaanse wortels heeft. Hij zou, zo betogen zij, zwart zijn geworden bij zijn gang door de schoorsteen.

Dat Facebook op hevig verzet rekent, blijkt bijvoorbeeld uit het verzoek aan nieuwsmedia om uit veiligheidsoverwegingen betrokken medewerkers alleen bij hun voornaam te noemen.

Lees ook: Hoe Zwarte Piet van de televisie verdween

Op de vraag of deze maatregel niet een stevige inbreuk is op de vrije meningsuiting, zegt een woordvoerder: „Vrije meningsuiting is zeer belangrijk voor ons. Maar dat onze gebruikers zich veilig voelen op het platform, vinden we ook heel belangrijk. Facebook aanvaardt niet dat gebruikers worden gediscrimineerd op basis van onder andere ras, sekse, geloof, etniciteit, gender of ziekte. Hierdoor kunnen kwetsbare groepen juist hun stem verliezen.”

De maatregel tegen Joodse stereotypes richt zich niet alleen op afbeeldingen, maar ook op hiermee samenhangende uitingen. Facebook noemt als voorbeeld: „Beweringen dat Joden de wereld regeren of de dienst uitmaken in belangrijke instituties wereldwijd.” Specifieke mensen van Joodse afkomst mogen wel worden aangevallen, zolang die afkomst maar niet genoemd wordt. Voorbeeld van de woordvoerder: „Zuckerberg regeert de wereld” mag wel. Maar „de Jood Zuckerberg regeert de wereld” mag niet.

Facebook heeft wereldwijd 2,6 miljard dagelijkse gebruikers, van wie 10 miljoen in Nederland. Het bedrijf, tevens eigenaar van Instagram, WhatsApp en Messenger, had vorig jaar een omzet van 70 miljard dollar, met een winst van 18 miljard.