Na een valse start krijgt Den Haag nu toch als eerste aardwarmte

Aardwarmte Na technische problemen en een faillissement krijgt een ‘supertrots’ Den Haag alsnog de primeur: aardwarmte voor huishoudens. Het is nog steeds een financiële puzzel: „Bij geothermie zijn de kosten alleen maar gestegen.”

De aardwarmtecentrale aan de Leyweg in Den Haag staat er al jaren.
De aardwarmtecentrale aan de Leyweg in Den Haag staat er al jaren. Foto David van Dam

Voor de een is het de kathedraal, de ander spreekt van het crematorium. Weinig bewoners rond de Haagse Leyweg weten dat binnen de rode muren van het ketelhuis van Eneco mensen in overalls aan een nationale primeur werken. Vanaf dit najaar worden honderden huizen in het zuidwesten van Den Haag verwarmd met heet water dat op ruim 2 kilometer diepte is gewonnen. Volgende maand moet het ministerie van Economische Zaken en Klimaat (EZK) nog wel groen licht geven voor het winningsplan.

Het was ook op dit terrein van de aardwarmtecentrale waar in de zomer van 2012 toenmalig kroonprins Willem-Alexander het project Aardwarmte Den Haag opende. Een trotse wethouder Rabin Baldewsingh (PvdA) keek met 175 genodigden toe hoe de kroonprins de winning van aardwarmte symbolisch in gang zette. Maar in de afgelopen acht jaar is feitelijk geen enkel huis via geothermie (aardwarmte) verwarmd.

Er waren technische problemen, maar er was vooral een financiële crisis: de duizenden huizen die op de duurzame stadsverwarming zouden worden aangesloten, werden niet of met veel vertraging gebouwd en een jaar later was het project van gemeente, woningcorporaties en energiebedrijven failliet.

Het fiasco leidde snel tot een nieuw initiatief. „Wij hebben vijf jaar geleden de boedel overgenomen”, vertelt initiatiefnemer Jan Willem Rösingh van Perpetuum Energy Partners (PEP). Die boedel was vooral het succesvolle – en kostbare – boorwerk dat was verricht. „Dankzij de bestaande boorputten en de subsidie voor duurzame energie zijn wij ervan overtuigd dat we met 2.500 aansluitingen rendabel kunnen zijn. Normaal zou je minstens twee keer zoveel huizen nodig hebben om geen verlies te draaien.” Dat aantal van 2.500 huizen, deels nieuwbouw rond het HagaZiekenhuis, moet de komende vijf jaar worden bereikt.

Techniek in de opstartfase

De kosten van geothermie zijn hoog, vooral omdat de techniek nog in de opstartfase zit. „Wat dat betreft is het helemaal niet te vergelijken met andere duurzame vormen van energie, zoals wind en zon. Daarvan zijn de kosten de afgelopen jaren snel gedaald, bij geothermie zijn de kosten alleen maar gestegen”, zegt Rösingh. „In Nederland kennen we nog maar 23 projecten waar nu warmte wordt geproduceerd.”

Daarbij gaat het vooral om tuinbouw, waarbij kassen in met name het Westland en Noord-Holland met aardwarmte worden verwarmd. Steden als Zwolle, Almere en Leeuwarden kijken inmiddels voor een deel van hun woonwijken ook naar duurzame aardwarmte, maar de Haagse Aardwarmte Leyweg (HAL) lijkt de primeur binnen te slepen.

Geothermie is een van de manieren om wijken duurzaam van het gas af te krijgen. „Vooral duurzame warmte is erg schaars”, aldus Rösingh. „Het gebruik van biomassa op grote schaal zie ik in Nederland bijvoorbeeld niet snel groeien.”

Lees ook: Biomassa is splijtzwam, maar klimaatbeleid kan niet zonder

Met een aandeel van 40 procent is de warmtevoorziening voor Nederlandse huizen en fabrieken ’s lands grootste energiegebruiker. „We zijn supertrots als gemeente dat we dit jaar een geothermie-plant in de gebouwde omgeving aan de praat krijgen”, zegt wethouder Liesbeth van Tongeren (GroenLinks), in Den Haag verantwoordelijk voor duurzaamheid. „Wat ons betreft, blijft het zeker niet beperkt tot de installatie aan de Leyweg. Voor de kortere termijn hebben we plannen voor vier of vijf andere boorlocaties.”

Via het Energiefonds Den Haag is de gemeente dit keer alleen indirect betrokken bij het aardwarmteproject. Hydreco Geomec, dochter van energiebedrijf Engie en verantwoordelijk voor de technische kant, vormt met PEP van Rösingh de private kant van het project. Volgens Rösingh hebben de private deelnemingen samen een even groot belang in HAL als het gemeentelijke fonds. „We hebben bewust gekozen voor privaat-publieke samenwerking om alle belangen te waarborgen.”

En het gaat nog altijd om stevige bedragen. Tot 2012 is zo’n 20 miljoen euro geïnvesteerd. De huidige partners denken dat er nog eens 10 miljoen bij moet om het project nu echt van de grond te krijgen. „Toen de financiering rond was, hebben we de boorputten geopend en geïnspecteerd. Die hadden jaren stilgestaan en je werkt natuurlijk wel met zout water. Maar na een grondige reiniging bleek alles nog in orde”, zegt Rösingh. Dat zoute water zal overigens niet door de radiatoren in de huiskamer stromen: de warmte uit het zoute water wordt met warmtewisselaars overgebracht op het warmtenet.

Aanvankelijk was het de bedoeling dat de warmteproductie in 2018 al zou starten, maar vooral de vereiste nieuwe vergunningen namen veel tijd in beslag. Toezichthouder SodM is sinds de aardbevingen bij de gaswinning in Groningen beducht voor nieuwe problemen. En hier gaat het ook nog eens om stedelijk gebied. „Ook instanties als TNO en de Omgevingsdienst Haaglanden kijken kritisch mee”, weet Rösingh uit ervaring. „Indien nodig trekken ze aan de bel, en dat gebeurt geregeld. Dat is goed, dat geeft alleen maar vertrouwen voor de omgeving.”

De vergelijking met de boringen in Groningen gaat overigens niet op, vindt Bas Kuilman van PEP, net als zijn collega Rösingh mijnbouwkundige. „Wij verstoren de ondergrond niet. Er zijn twee putten. Het water dat wij via de ene put uit zandsteen oppompen, gaat via de andere put terug naar diezelfde laag zandsteen. We onttrekken dus alleen de warmte. Bij gaswinning haal je echt iets weg uit de grond.” Het water komt met zo’n 78 graden uit de bodem en gaat met 55 graden terug naar een diepte van ruim 2 kilometer.

Toch kent ook geothermie een recent incident: in Venlo werd het boorproces in 2018 stilgelegd door het SodM toen zich een kleine aardbeving voordeed. „Ik weet niet precies wat er toen is gebeurd, maar de ondergrond daar is niet te vergelijken met de zandsteen onder Den Haag. Daardoor verschilt ook de werkwijze”, zegt Kuilman.

Lees ook: Aardwarmte is de duurzame energie van de toekomst

Parkeerterrein

De boorputten bevinden zich achter het rode ketelhuis van Eneco, maar meer dan twee betonnen bodemplaten – waaronder oppompen en terugsluizen gebeuren – zijn er niet te zien. „We doen zoveel mogelijk ondergronds, om de overlast te beperken”, zegt Kuilman tijdens een rondleiding. „De pompen komen vlak bij de putten, en worden ook allemaal ondergronds geïnstalleerd. De buurt zal er dan ook weinig of niets van merken. Als we klaar zijn met de installatie, wordt dit gewoon een parkeerterrein voor het ziekenhuispersoneel.”

De buurt merkt volgens hem weinig of niets van de warmteproductie, ook niet als er een storing optreedt in de pompinstallatie. „Zodra je stopt met pompen, zakt het water naar beneden. Een extra gasketel voorkomt bij storingen dat de buurt in de kou komt te zitten.”

De warmte wordt geleverd aan de bestaande stadsverwarming van Eneco. Zoals gebruikelijk bij een warmtenet zorgt een zogeheten warmtewisselaar in de meterkast bij de bewoner voor de afgifte van warmte aan verwarming en tapwater. Of die warmte gasgestookt is of uit de aardbodem komt, voelt voor de bewoner niet anders aan.

Het water komt met zo’n 78 graden uit de bodem

Voor oppositie tegen aardwarmte is wethouder van Tongeren niet bang. „De mensen zijn al verbonden met een warmtenet. Sommigen vinden het fijn dat het met geothermie duurzaam wordt, anderen weten het niet eens. Natuurlijk wordt er geboord in de stad, maar ik denk dat er geen energiesoort is zonder keerzijde. Als je naar een schone en veilige omgeving streeft, wil je geen luchtvervuiling, geen lawaai en het liefst geen grote ingrepen in je huis. Dat is bij geothermie het geval.”

De gemeente heeft nog wel aanvullende eisen geformuleerd naar aanleiding van het winningsplan dat nu op het bureau ligt van minister Wiebes (EZK). Zo wil het stadsbestuur beter in beeld krijgen hoe de omwonenden worden geïnformeerd over het project. Ook wil de gemeente weten welke instanties op de hoogte worden gebracht, bijvoorbeeld de Veiligheidsregio Haaglanden, als „seismische activiteiten” worden geconstateerd. Van Tongeren: „Den Haag wil schone en veilige energie en daarom is het goed dat er zo’n uitgebreide check door toezichthouders en het ministerie gedaan wordt.”

De Haagse aardwarmte mag dan voor ‘gasland’ Nederland uniek zijn, in het buitenland worden steden al veel langer op die manier duurzaam verwarmd. Zoals Parijs en München.

Rösingh: „In Nederland hebben we alleen sinds een jaar of twaalf ervaring met tuinders, en die vragen bijna het hele jaar om warmte. In de gebouwde omgeving valt die vraag in de zomer grotendeels weg.”

Die periode moet zo efficiënt mogelijk worden overbrugd. Weinig Hagenaars zullen meer voor hun warmte willen betalen, alleen maar omdat die uit de grond komt. „We hebben voor heel Den Haag een opsporingsvergunning voor geothermie en willen meer locaties openen. Dan moeten we wel eerst aan de Leyweg laten zien dat we duurzaam, betrouwbaar en in prijs concurrerend zijn.”

Lees ook het commentaar: Extra energie voor waterstof hoeft geen dealbreaker te zijn