Reportage

Dag van hoop eindigt in nacht van geweld

Verkiezingen Wit-Rusland Na de ongeloofwaardige verkiezingsuitslag gingen gisteravond duizenden Wit-Russen de straat op.

Demonstranten in Minsk op zondag 9 augustus.
Demonstranten in Minsk op zondag 9 augustus. Foto Sergei Grits/AP

Vjatsjeslav Zjoekov had het onheil al voorspeld. „Loekasjenko is als een wild beest dat in het nauw is gedreven en zal uithalen”, zei de salesmanager en vrijwilliger in de campagne van presidentskandidaat Svetlana Tichanovskaja. „Voor echte verandering in Wit-Rusland zal een revolutie nodig zijn.”

Die revolutie komt er als de stembureau’s gesloten zijn en de Centrale Kiescommissie bekendmaakt dat Aleksandr Loekasjenko, aan de macht sinds 1994, met maar liefst 80 procent van de stemmen is herkozen. In de hoofdstad Minsk gaan tienduizenden de straat op. De oproerpolitie reageert met flashbanggranaten en rubberen kogels: er valt één dode en tientallen raken gewond. Wat begon als een dag van hoop eindigt in een nacht van geweld.

Op de verkiezingsdag is de stemming nog optimistisch. Bij het stembureau in openbare school 41 in het noordwesten van Minsk hangt een festivalachtige sfeer. Veel kiezers zijn gekleed in het rood en wit van de oppositie. Ze hebben ballonnen meegenomen. Er rennen kinderen rond, er worden gratis flesjes water uitgedeeld en auto’s rijden toeterend langs, terwijl het nummer ‘Veranderingen’ van de beroemde Sovjetband Kino door de open ramen schalt.

De kiezers hopen dan nog op verandering. Visagiste Olga droomt van „de vrijheid om een individu te zijn, mijn eigen keuzes te maken zonder het risico mijn baan of erger kwijt te raken, de vrijheid om mij uit te spreken”. Dat durft ze nu niet: Olga is bang dat als haar achternaam in NRC verschijnt haar vader zijn baan als leraar zal verliezen. Zelfs de naam van de vrouw waarop ze gaat stemmen, Svetlana Tichanovskaja, durft ze niet uit te spreken.

Onafhankelijke peiling

Nog nooit leek een verkiezingsnederlaag van Loekasjenko zo dichtbij. Oppositiekandidaat Svetlana Tichanovskaja kreeg vorige maand de steun van de campagneteams van twee afgewezen presidentskandidaten, elk met een vrouw als uithangsbord: Veronika Tsepkalo en Maria Kolesnikova. De drie vrouwen werden overal onthaald door duizenden kiezers.

In een onafhankelijke peiling van deze week lag Tichanovskaja met tussen de 67 en 73 procent van de stemmen een straatlengte voor op Loekasjenko (16 tot 21 procent). Veel kiezers stuurden zondag een foto van hun stembiljet via het platform ‘Golos’ (‘Stem’). Volgens deze peiling zou ruim 80 procent op Tichanovskaja hebben gestemd. Dat is een verschil van dag en nacht met de officiële voorlopige uitslag, waarin Loekasjenko 80,23 procent van de stemmen krijgt en Tichanovskaja slechts 9,9 procent haalt. De staf van Tichanovskaja heeft inmiddels laten weten de uitslag niet te accepteren.

Al in de loop van de verkiezingsdag kwamen er aanwijzingen binnen dat er massaal is gefraudeerd. De opkomst was in het begin van de middag al verdacht hoog. Vlak voor het sluiten van de stembussen stonden er soms nog lange rijen voor de stembureaus, waardoor veel kiezers hun stem niet konden uitbrengen. In Minsk werden stembiljetten gesignaleerd waarop bij een kandidaat een klein stipje was gezet – waardoor het biljet ongeldig is als de kiezer een andere kandidaat aankruist.

Na het sluiten van de stembussen werd er in verschillende steden gedemonstreerd. In de hoofdstad Minsk werden de straten afgezet door oproerpolitie en binnenlandse veiligheidstroepen. In sommige delen van de stad werd de verlichting uitgeschakeld. In het hele land werkte internet niet of nauwelijks. Om de demonstraties uiteen te jagen gebruikte de politie grof geweld, waaronder rubberkogels. Tientallen mensen raakten gewond. In het centrum van Minsk reed een vrachtwagen van de politie demonstranten aan, een van hen is overleden.

Volgens de politie zijn er drieduizend mensen aangehouden. Ze zullen worden vervolgd voor het deelnemen aan ‘massale ongeregeldheden’ en kunnen tot vijftien jaar gevangenisstraf krijgen, aldus het Wit-Russische Openbaar Ministerie.

Ommezwaai

Bij het Overwinningsmonument in het centrum van Minsk hebben zich zondagavond duizenden demonstranten samengetrokken. Dmitri („Dima”) is met zeven vrienden uit de stad Mogiljov gekomen om te demonstreren. De 33-jarige advocaat ziet een „ommezwaai”: ook de Wit-Russen die zich nooit voor politiek interesseerden, hebben hun buik vol van Loekasjenko. „We hebben hem lang gepruimd omdat hij na de desastreuze jaren negentig wat vooruitgang bracht”, zegt Dima. Die tijd is voorbij, zegt de advocaat: „Mijn ouders staan op dit moment in Mogiljov ook te demonstreren.”

Dan klinken er luide knallen. Er wordt geschoten.