Reportage

Wit-Russen geloven dat verandering aanstaande is

Verkiezingen Wit-Rusland Ondanks zijn officiële zege achten kiezers de dagen van Loekasjenko geteld.

Lange rijen voor de stemlokalen zondag in Minsk.
Lange rijen voor de stemlokalen zondag in Minsk. Foto Sergei Grits/AP

Bij het stembureau in openbare school 41 hangt een festivalachtige stemming. In deze woonwijk in het noordwesten van Minsk kronkelt een eindeloze rij de trappen af, de straat uit en de hoek om.

Alle Wit-Russische kiezers komen hier bekenden tegen. Ze hebben zich op hun paasbest aangekleed – veel in het rood en wit van de oppositie – en ballonnen meegenomen. Er rennen kinderen rond, er worden gratis flesjes water uitgedeeld en auto’s rijden toeterend langs terwijl het nummer ‘Veranderingen’ van de beroemde Sovjetband Kino door de open ramen schalt. Er is hoop. Niet dat president Aleksandr Loekasjenko zal toegeven dat hij deze presidentsverkiezingen heeft verloren en dat hij na 26 jaar de absolute macht opgeeft. Sterker nog: niemand hier heeft de illusie dat de dictator de uitgebrachte stemmen überhaupt zal laten téllen. Maar de kiezers in deze lange rij geloven wel dat Loekasjenko na deze verkiezingscampagne niet lang meer aan de macht zal kunnen blijven. Dat hij de opkomst bij deze verkiezingen en de massale afkeuring van zijn burgers niet kan negeren.

Stemmen had nooit eerder zin

„Ik geloof niet dat mijn stem geteld wordt, maar ik denk wel dat hij gehoord wordt”, zegt visagiste Olga (35) die met haar zus Maria (27) in de rij staat. Ze stemde nooit eerder, „want het heeft nog nooit zin gehad”.

Olga is niet de enige. Verkiezingen in Wit-Rusland worden altijd op grote schaal vervalst: in 2015 won Aleksandr Loekasjenko met 84,1 procent van de stemmen. Daarom was er in het verleden weinig animo. Maar dit jaar is alles anders. Oppositieleider Svetlana Tichanovskaja slaagde erin om ruim 100.000 handtekeningen te verzamelen voor haar kandidatuur. Vorige maand kreeg ze de steun van de campagneteams van twee afgewezen kandidaten, elk met een vrouw als uithangsbord: Veronika Tsepkalo en Maria Kolesnikova. De drie vrouwen werden overal onthaald door duizenden kiezers.

Er hangt verandering in de lucht in Wit-Rusland. Visagiste Olga droomt van „de vrijheid om een individu te zijn, mijn eigen keuzes te maken zonder het risico mijn baan of erger kwijt te raken, de vrijheid om mij uit te spreken.” Dat durft ze nu niet. De zussen zijn bang dat als hun achternaam in de krant verschijnt hun vader zijn baan als leraar zal verliezen.

Zelfs de naam van de vrouw waar ze op stemmen, Svetlana Tichanovskaja, zeggen ze niet hardop. Wel laat Olga even haar rechterpols zien, waar een wit rubberen bandje omheen hangt. Witte armbandjes zijn het teken van de verenigde oppositie. Zeker een kwart van de mensen in deze rij draagt er een.

Lees ook dit interview met Svetlana Tichanovskaja: ‘De gehoorzame arbeiders zijn nu burgers’

In een onafhankelijke peiling van deze week lag Tichanovskaja met tussen de 67 en 73 procent van de stemmen een straatlengte voor op Loekasjenko(16 tot 21 procent). Maar de officiële exitpoll die zondag na het sluiten van de stembussen werd gepubliceerd geeft een volledig omgekeerd beeld: 79,7 procent voor Loekasjenko, en slechts 6,8 procent voor Tichanovskaja. Tichanovskaja’s perschef Anno Krasoelina noemde die uitslag ongeloofwaardig en voorspelde woedende reacties. „De mensen zijn verontwaardigd, omdat ze hun overwinning proberen te stelen.”

Aanwijzingen voor fraude

Al in de loop van de middag komen er aanwijzingen dat er is gefraudeerd. Om twee uur liet de Centrale Kiescommissie weten dat de opkomst inmiddels al 65 procent bedroeg – verdacht hoog. Vlak voor het sluiten van de stembussen stonden er op verschillende plekken nog lange rijen voor de stembureaus. Veel kiezers konden daarom niet hun stem uitbrengen. Op twee stembureaus in Minsk, zo meldden waarnemers, bedroeg de opkomst rond half zes meer dan 100 procent. Op stembureau 42 waren aan het einde van de middag de stembiljetten op, zodat kiezers niet meer konden stemmen. In Minsk werden stembiljetten gesignaleerd waarop bij een kandidaat een klein stipje was gezet – waardoor het biljet ongeldig is als de kiezer een andere kandidaat aankruist.

Lidia Jermosjina, het hoofd van de Centrale Kiescommissie, riep de ‘verliezers’ op de nederlaag te accepteren en „de massa’s niet in beweging te brengen”. Maar in Minsk hadden burgers geen aansporing nodig om de straat op te gaan. In de hoofdstad braken rond half elf ’s avonds rellen uit, waarbij demonstranten vochten met de oproerpolitie.

Vjatsjeslav Zjoekov, een salesmanger die nu full time vrijwilliger in de campagne van Tichanovskaja is, had ’s middags al onheil voorspeld. „Loekasjenko is als een wild beest dat in het nauw is gedreven en zal uithalen”, zegt hij. „Voor echte verandering in Wit-Rusland zal een revolutie nodig zijn.”

Lees ook: Verslaan drie vrouwen Aleksandr Loekasjenko?