Miriam Sturkenboom: „Medicijnen worden in eerste instantie getest op gezonde vrijwilligers, en vaak zijn dat mannen.”

Foto Merlijn Doomernik

Interview

‘Over zwangeren en Covid-19 is weinig bekend’

Miriam Sturkenboom | hoogleraar Van het nieuwe coronavirus is nog weinig bekend. Dat geldt nog sterker voor de risico’s die zwangere vrouwen lopen.

De medische wetenschap, hoe geavanceerd die ook is, kent nog altijd zwarte vlekken. Dit voorjaar is er een grote bijgekomen: het nieuwe coronavirus. We weten nog steeds niet hoe het zich precies verspreidt en wat het nu zo gevaarlijk maakt.

Een andere zwarte vlek is er altijd al geweest: welke invloed hebben medicijnen op zwangeren en hun ongeboren kinderen? Die twee zwarte vlekken vallen nu samen. Wat doet het nieuwe coronavirus met zwangeren en foetussen? Welke behandeling werkt bij hen het beste? En hoe zit het met coronavaccins bij deze doelgroep?

Die vragen staan centraal in een groot internationaal onderzoek waar het Europees Geneesmiddelenbureau (EMA) vorige maand geld voor vrijmaakte. Miriam Sturkenboom van het UMC Utrecht gaat dit onderzoek leiden. Zij is al de coördinator van een groot onderzoeksnetwerk, Conception, dat wordt gefinancierd door de Europese Commissie. Het nieuwe Covid-19-onderzoek van het EMA gaat daarbij aansluiten.

Kunt u iets vertellen over dat grotere netwerk?

„Conception is een onderzoeksnetwerk dat data bijeenbrengt rond ziekte en medicijnen in relatie tot zwangerschap en borstvoeding. Er doen 88 onderzoeksinstituten en bedrijven aan mee uit heel Europa. In dit Conception-netwerk ontwikkelen we de methoden en infrastructuren om data snel om te kunnen zetten in nuttige kennis.”

Hoe past het nieuwe onderzoek daarin?

„Het nieuwe EMA-project richt zich specifiek op Covid-19 tijdens de zwangerschap en de mogelijke effecten van medicijnen. Daar is nog vrijwel niets over bekend. Omdat Conception al liep, kunnen we gebruikmaken van de bestaande methoden, technieken en infrastructuur. Zo kunnen we heel snel beginnen met op grote schaal data te verzamelen. En hopelijk ook heel snel met aanbevelingen komen voor artsen en beleidsmakers. Daarnaast neemt het nieuwe project ook data mee uit studies die door verloskundigen en gynaecologen zijn opgezet.”

In principe vormt de placenta een effectieve barrière tegen infecties

Wat weten we al over Covid-19 tijdens de zwangerschap? Raken foetussen ermee besmet?

„In principe vormt de placenta een effectieve barrière tegen infecties. Moeders kunnen besmet zijn met een virus zonder dat hun ongeboren kind het krijgt, en geven dan alleen de antistoffen door, bijvoorbeeld bij het griepvirus. Van bepaalde infecties, bijvoorbeeld met toxoplasmose, hepatitis B en het Epstein-Barrvirus, weten we dat ze door de placenta heen kunnen. Of dat bij het coronavirus ook zo is, weten we nog niet zeker. Het is ook heel moeilijk te onderzoeken. Dan moet je echt bloedmonsters nemen bij het ongeboren kind. Er zijn tot nu toe een paar gevallen bekend, in Frankrijk en de VS, waarbij het lijkt dat het virus via de placenta bij de foetus is terechtgekomen. Maar dat is dus heel moeilijk te bewijzen. Als een pasgeborene het virus van zijn moeder heeft gekregen, kan het dat ook in het geboortekanaal of daarna hebben opgelopen.”

Is een besmetting voor een foetus gevaarlijk?

„Ook dat weten we nog niet. We kennen het virus nog maar zes maanden. Dat is echt te kort om dat met zekerheid te kunnen zeggen. Eerste gegevens die gebaseerd zijn op besmettingen tijdens het einde van de zwangerschap laten zien dat er geen grote problemen zijn, maar we weten nog heel weinig over de uitkomsten na vroege besmettingen.”

Er zijn tot nu toe een paar gevallen bekend waarbij het lijkt dat het virus via de placenta bij de foetus is terechtgekomen

En hoe zit het met de zwangeren zelf?

„Daar kunnen we wel wat voorspellingen over doen op basis van onze kennis over andere infectieziekten. We weten nog niet of zwangeren vatbaarder zijn voor het coronavirus, maar áls ze besmet zijn, dan hebben zij waarschijnlijk een groter risico op ernstige complicaties. Ze hebben namelijk sowieso al een hogere hartslag, een verminderde afweer en minder longcapaciteit. Ze hebben meer kans om op de IC terecht te komen. En dat brengt risico’s voor het kind met zich mee. Een verblijf op de IC vergroot de kans op vroeggeboorte en een lager geboortegewicht.”

Het onderzoek richt zich ook op geneesmiddelen tijdens de zwangerschap. Waarom weten we daar zo weinig van?

„Medicijnen worden in eerste instantie vooral getest op gezonde vrijwilligers, en vaak zijn dat mannen. Iedereen is heel huiverig om medicijnen bij zwangeren te testen. Niemand wil dat risico nemen. Dat is heel begrijpelijk, maar het is wel een probleem. Bij 95 procent van de medicijnen weten we op het moment dat ze worden geregistreerd, onvoldoende wat ze doen tijdens de zwangerschap.”

U klinkt hier heel gepassioneerd over.

„Ja, dat ben ik ook. Er is echt een groot tekort aan informatie bij een groep die heel kwetsbaar is. Terwijl intussen wel 90 procent van de zwangeren een of meer geneesmiddelen gebruikt. Die medicijnen zijn vaak echt nodig voor het welzijn van de zwangere vrouw, bijvoorbeeld bij diabetes, hoge bloeddruk, auto-immuunziekten, epilepsie, depressie, allergieën, pijn... Maar doordat vrouwen niet meedoen aan onderzoek, weten we onvoldoende over de veiligheid. De afweging van baten en risico’s wordt neergelegd bij de artsen en bij de vrouwen zelf. Dus nemen zij beslissingen gebaseerd op hun eigen ervaring en voorkeur – niet op wetenschappelijke informatie. Want die is er niet.”

Stap één is dat we stoppen met klagen over wat er niet is

Maar wat is daar dan aan te doen, als we niet willen experimenteren met zwangeren?

„Stap één is dat we stoppen met klagen over wat er niet is en efficiënter gebruikmaken van wat er wél is. In de zorg worden veel data gegenereerd en die moeten we slim gebruiken. Overal in de wereld gebeuren nu kleine studies omtrent Covid-19. Het is belangrijk dat we al die informatie bundelen en op een standaard manier interpreteren. Dat is ook wat we met het nieuwe onderzoek gaan doen: methoden en programmatuur ontwikkelen om al die verschillende data toch in samenhang te kunnen analyseren.”

Zijn er al kandidaat-medicijnen tegen Covid-19 waarvan we weten dat ze veilig zijn voor zwangeren?

„We weten nog heel weinig. De virusremmer remdesivir is nu geregistreerd en er zijn een aantal vrouwen die meededen aan de studies en zwanger bleken te zijn. Die vrouwen zijn een tijdlang gevolgd, en dat lijkt goed te gaan. Bij vaccinaties weten we het echt nog niet. We weten wel dat vaccinaties tegen kinkhoest en het griepvirus veilig zijn voor zwangeren en dat ze ook de foetus beschermen, én de pasgeborene. Of de baten van vaccinatie bij Covid-19 groter zijn dan de risico’s, zal moeten blijken. Het is belangrijk dat we goed weten wat de uitkomsten zijn zónder vaccinatie en met beschikbare medicatie. Dat is wat wij in kaart brengen voor het EMA.”

Uw hart ligt echt bij deze doelgroep?

„Ja, dit raakt iets in mij. Zwangeren en kinderen zijn onderbelichte maar tegelijkertijd kwetsbare groepen waarbij het extra belangrijk is dat we goede informatie hebben. Wat dat betreft ben ik wel een moraalridder. Ik vind dat vrouwen en kinderen recht hebben op goede informatie. Zeker nu Covid-19 over de hele wereld zulke schrijnende toestanden oplevert. Het mooie is wel dat deze crisis onderzoekers met elkaar verbindt. Dat heb ik nog nooit zo sterk gezien als nu. Iedereen wil zijn steentje bijdragen.”